Lùm xùm thi nghiên cứu khoa học kỹ thuật: Từ sân chơi sáng tạo đến 'cuộc đua thành tích'

Khi học sinh làm đề tài tầm tiến sĩ

Sân chơi nghiên cứu khoa học kỹ thuật cấp quốc gia dành cho học sinh do Bộ GD&ĐT tổ chức nhằm mục tiêu tốt đẹp là khuyến khích học sinh nghiên cứu, vận dụng kiến thức đã học để ứng dụng thực tiễn. Nhưng, nhiều năm qua, cuộc thi vướng những lùm xùm, nghi vấn đề tính trung thực khi các dự án được trao giải cao có nội dung trùng lắp với nghiên cứu của nhà khoa học tên tuổi.

Cuối tháng 3/2026, Bộ GD&ĐT tổ chức trao 14 giải Nhất cho các nhóm học sinh có đề tài, dự án xuất sắc trong cuộc thi năm nay.

Các dự án giành giải nhất năm nay gồm: Phát triển chất ức chế điểm kiểm soát miễn dịch ứng dụng trong điều trị ung thư dựa trên công nghệ nanobody; Phát triển phương pháp đánh giá mức độ lão hóa da sử dụng công nghệ Proteomics; nghiên cứu phát hiện một số chỉ thị sinh học ứng dụng trong phát hiện sớm ung thư biểu mô tế bào gan sử dụng công nghệ proteomic; phát triển giải pháp đánh giá nhanh nguy cơ sữa giả bằng quang phổ hồng ngoại kết hợp Chemometrics; Phát triển vật liệu Polyurethane Composite đa chức năng chống cháy, cách nhiệt, kháng vi sinh hướng tới ứng dụng trong xây dựng và đời sống; Ứng dụng AI để dự báo phát thải và chế tạo vật liệu hấp thụ mới nhằm thu giữ, chuyển hóa C02 hướng tới Net Zero…

Ngay sau đó, cộng đồng mạng dậy sóng vì nghi ngờ tính liêm chính khoa học đối với dự án Phát triển vật liệu Polyurethane Composite đa chức năng chống cháy, cách nhiệt, kháng vi sinh hướng tới ứng dụng trong xây dựng và đời sống của nhóm học sinh lớp chuyên Địa lý và chuyên Toán của Trường THPT Chuyên Lương Văn Tụy (Thái Bình).

Trong đó, các ý kiến chỉ ra sự tương đồng lớn giữa dự án của 2 học sinh với dự án của nhóm nhà khoa học đến từ Viện Hóa học. Trong đó có đoạn video giáo viên hướng dẫn dự án đăng tải cho thấy thí nghiệm đốt vật liệu được thực hiện tại Viện Hóa học, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam và nhiều nội dung khác. Tuy nhiên, Viện Hóa học rà soát và phủ nhận: “Chưa từng gặp và không hướng dẫn học sinh của đề tài này”.

Các chuyên gia cho rằng, để thực hiện dự án này, nhóm học sinh phải thực hiện hàng chục kỹ thuật phân tích, đánh giá hiện đại “vượt tầm” năng lực học sinh THPT và đặt câu hỏi về tính khả thi của một học sinh chuyên Toán, chuyên Địa lý có thể lăn lộn ở các phòng thí nghiệm, thực hành ở Hà Nội hàng tháng để nghiên cứu dự án.

Poster dự án thuộc lĩnh vực khoa học vật liệu của học sinh Trường THPT chuyên Lương Văn Tụy đạt giải nhất cuộc thi năm nay. (ảnh: Liêm chính khoa học)

Khoảng 2 tuần sau khi công bố giải, trả lời Tiền Phong, Bộ GD&ĐT khẳng định, đã tập tổ tư vấn đánh giá dự án gồm 5 chuyên gia trình độ tiến sĩ trở lên đến từ các cơ sở giáo dục đại học và viện nghiên cứu uy tín thẩm định, đánh giá dự án. Kết quả, “đề tài không có dấu hiệu sao chép hay đạo văn”.

Một giáo viên dạy Toán tại Hà Nội cho rằng: "Kết luận của Bộ GD&ĐT không thuyết phục vì không công khai nội dung dự án lẫn báo cáo thẩm định của tổ tư vấn. Do đó, các nhà khoa học không có bất kỳ căn cứ nào để giám sát, đánh giá nên vẫn đặt nghi vấn về tính liêm chính của dự án".

Bộ GD&ĐT trao giải Nhất cho các dự án xuất sắc trong cuộc thi năm nay

Năm 2025, cuộc thi này cũng vướng ồn ào khi đề tài nghiên cứu dành giải Nhất của nhóm học sinh đến từ Trường THPT Nguyễn Siêu (Hưng Yên) bị tố có nhiều nội dung trùng lắp với nghiên cứu của chuyên gia nước ngoài. Kết quả xác minh khẳng định những ồn ào đó là đúng nên Bộ GD&ĐT buộc phải thu hồi giải thưởng, đề nghị Sở GD&ĐT xử lí các cá nhân liên quan.

Chạy theo xếp hạng thành tích

TS. Nguyễn Tùng Lâm, Phó Chủ tịch Hội Khoa học Tâm lý Giáo dục Việt Nam khẳng định, việc học sinh nghiên cứu khoa học nhằm hướng các em vận dụng kiến thức vào ứng dụng thực tiễn là hướng đi đúng đắn, phù hợp với xu hướng giáo dục hiện đại. Tuy nhiên bất cập lớn nhất hiện nay là cuộc thi đang bị chi phối bởi bệnh thành tích.

Nhiều giáo viên, học sinh, trường học đến địa phương chạy theo xếp hạng, thành tích để “đua nhau” và làm biến đổi ý nghĩa, bản chất tốt đẹp ban đầu của cuộc thi. Thay vì mục tiêu cốt lõi rèn cho học sinh khát vọng sáng tạo, nhiều đối tượng lại tham gia cuộc thi với mục tiêu bằng mọi giá để “tìm giải thưởng”.

TS. Lâm chỉ ra, những lùm xùm liên quan cuộc thi trong các năm qua có vai trò của người hướng dẫn học sinh. Ông từng hướng dẫn nhiều học sinh ở các địa phương đề tài về khoa học hành vi, điều đầu tiên buộc các em phải có ý tưởng và người hướng dẫn chỉ dẫn đọc tài liệu, hướng triển khai để đạt yêu cầu. Kết quả đề tài đảm bảo do chính học sinh triển khai, không phải của GS hay TS.

“Nhà khoa học bắt học sinh sao chép chỗ này, chỗ kia để ra kết quả dự thi, nhận giải là không đúng. Vì hướng học sinh nghiên cứu đề tài để phát triển tư duy, không phải để lấy giải, lấy thành tích. Thực hiện được điều đó, người hướng dẫn phải có trách nhiệm lẫn đạo đức. Không thể mang công trình của người khác nhét vào đầu các em. Đó là sai lầm của người lớn”, ông Lâm nói.

Về tính liêm chính khoa học, chuyên gia này cũng cho rằng, để xảy ra lùm xùm như những năm qua, cần đánh giá cả trách nhiệm của cả hội đồng giám khảo trong cuộc thi. Hội đồng giám khảo có dám tuyên thệ về sự công bằng trong đánh giá, chấm điểm các dự án hay để dư luận nghi ngờ về tình trạng phụ huynh, nhà trường “gặp gỡ để có giải”. Điều quan trọng là phải chọn được những người thực sự liêm chính để cầm cân nảy mực.

Cũng theo ông Lâm, có những học sinh rất giỏi, nếu được hướng dẫn tốt hoàn toàn triển khai được những dự án hay. Nhưng khi phát hiện có những dấu hiệu nghi ngờ, chúng ta cần phải thẩm định công tâm và khoa học để lấy lại niềm tin cho học sinh.

Trong cuộc thi, học sinh cần được trực tiếp trình bày và bảo vệ dự án. Ở không ít cuộc thi, dự án của học sinh bị loại từ vòng hồ sơ khi các em chưa có cơ hội trình bày, giải thích, nêu quan điểm bảo vệ.

Nhà khoa học chưa được tiếp cận hồ sơ dự án

Trao đổi với Tiền Phong, PGS.TS Hoàng Mai Hà, Phó Viện trưởng, Viện Hóa học (Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam) cho biết, đến hiện tại, ông mới chỉ biết đến thông tin về dự án đạt giải Nhất của học sinh qua mạng xã hội và báo chí, chưa được tiếp cận hồ sơ chính thức của dự án.

PGS Mai Hà tiếp tục khẳng định, bản thân ông và nhóm nghiên cứu không hề có liên quan đối với dự án “Phát triển vật liệu polyurethane composite đa chức năng chống cháy, cách nhiệt, kháng vi sinh hướng tới ứng dụng trong xây dựng và đời sống”, công trình đạt giải Nhất tại Cuộc thi nghiên cứu khoa học, kỹ thuật cấp quốc gia năm 2026 của nhóm học sinh Trường THPT Chuyên Lương Văn Tụy (Thái Bình) nhưng bị mạng xã hội tùy tiện đưa thông tin thiếu kiểm chứng gây ảnh hưởng đến danh dự cá nhân.