Luống Nọi dệt sắc màu văn hóa Tày giữa miền di sản

Tiếng thoi đưa kể chuyện bản làng

Luống Nọi là điểm di sản văn hóa nằm trên tuyến phía Bắc “Hành trình về nguồn cội” của Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Non nước Cao Bằng. Đây là vùng đất có cộng đồng người Tày sinh sống lâu đời; nghề dệt thổ cẩm gắn bó mật thiết với đời sống gia đình, phong tục và sinh hoạt văn hóa. Trước đây hầu như gia đình nào trong xóm cũng có khung dệt, phụ nữ Tày học dệt từ khi còn trẻ để tự làm quần áo, mặt địu, vỏ chăn, gối, đồ dùng trong gia đình, làm của hồi môn hoặc mang ra các chợ phiên trao đổi, mua bán.

Điểm trải nghiệm dệt thổ cẩm truyền thống Luống Nọi, xã Hà Quảng góp phần gìn giữ bản sắc văn hóa Tày trong vùng Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Non nước Cao Bằng.

Nghề dệt thổ cẩm ở Luống Nọi được hình thành từ nhu cầu tự cung, tự cấp nhưng theo thời gian đã vượt ra khỏi phạm vi một nghề gia dụng, trở thành sản phẩm hàng hóa có giá trị và là một phần quan trọng trong đời sống văn hóa của người Tày. Điều làm nên nét riêng của thổ cẩm Luống Nọi trước hết nằm ở kỹ thuật dệt. Người Tày nơi đây sử dụng những công cụ thủ công truyền thống như khung cửi, con thoi bằng gỗ và những thanh tre để tạo hoa văn. Đặc biệt, hoa văn được tạo trên mặt trái của sản phẩm, một kỹ thuật đòi hỏi người dệt phải có sự khéo léo, trí nhớ và khả năng tính toán chính xác.

Không có những bản thiết kế cầu kỳ được in sẵn, các hoa văn được nghệ nhân ghi nhớ. Từng đường nét, từng nhịp đưa thoi phải được tính toán trong quá trình dệt. Chỉ một thao tác sai cũng có thể làm ảnh hưởng đến bố cục của cả dải hoa văn. Những họa tiết trên thổ cẩm gần gũi với cuộc sống: hoa lá, chim muông, động vật, hình học..., cùng những mô típ gắn với đời sống tinh thần và tín ngưỡng. Qua bàn tay người dệt, những hình ảnh quen thuộc của thiên nhiên và cuộc sống được chuyển hóa thành ngôn ngữ của màu sắc, đường nét và hoa văn. Chính vì thế, mỗi tấm thổ cẩm không chỉ là một sản phẩm thủ công mà còn là một câu chuyện được kể bằng sợi chỉ.

Những hoa văn trên thổ cẩm Luống Nọi được tạo nên từ sự khéo léo, tỉ mỉ và những tri thức nghề được trao truyền qua nhiều thế hệ.

Màu sắc cũng tạo nên dấu ấn riêng của thổ cẩm Luống Nọi. Sự phối hợp giữa những gam màu sáng, tối, nóng, lạnh trên nền vải tạo nên vẻ rực rỡ nhưng hài hòa. Mỗi sản phẩm mang dấu ấn sáng tạo của người làm ra nó nhưng vẫn giữ được những đặc trưng truyền thống của cộng đồng Tày nơi đây.

Từ khung cửi gia đình đến di sản văn hóa

Giá trị của nghề dệt thổ cẩm Luống Nọi càng được khẳng định khi nghề thủ công truyền thống dệt thổ cẩm của người Tày xã Ngọc Đào (nay xã Hà Quảng) được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2023. Đây không chỉ là sự ghi nhận đối với một nghề truyền thống mà còn mở ra thêm cơ hội để cộng đồng bảo tồn, quảng bá và phát huy giá trị di sản trong đời sống đương đại.

Nghệ nhân Ưu tú Nông Thị Thược gắn bó với nghề dệt thổ cẩm truyền thống, góp phần gìn giữ kỹ thuật, hoa văn và truyền nghề cho thế hệ trẻ.

Trong hành trình ấy, những nghệ nhân chính là những người giữ “chìa khóa” của di sản. Tiêu biểu là nghệ nhân Uu tú Nông Thị Thược, người sinh ra trong gia đình dân tộc Tày có 4 đời gắn bó với nghề dệt. Cơ sở của bà được Hiệp hội Làng nghề Việt Nam trao “Bảng vàng Gia tộc nghề truyền thống Việt Nam” năm 2016. Bà cũng là người đầu tiên ở Luống Nọi được phong danh nghệ nhân làng nghề dệt thổ cẩm truyền thống. Qua bàn tay nghệ nhân, nghề dệt không chỉ được duy trì bằng những sản phẩm cụ thể mà còn được truyền lại bằng kinh nghiệm, kỹ thuật và tình yêu nghề. Đây là những tri thức bản địa không thể thay thế, bởi nhiều thao tác chỉ có thể lĩnh hội thông qua quan sát, thực hành và kiên trì ngồi bên khung cửi.

Nghệ nhân Ưu tú Nông Thị Thược cho biết: Địa điểm dệt trở thành đối tác của Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Non nước Cao Bằng là niềm vinh hạnh tự hào, không chỉ để đưa sản phẩm thổ cẩm đến gần du khách hơn mà còn là đưa câu chuyện văn hóa của người Tày đến với mọi người. Tôi mong mỗi sản phẩm làm ra vừa là một món quà dành cho du khách, vừa là cách giữ nghề, giữ văn hóa và tạo sinh kế bền vững cho người dân.

Sản phẩm thổ cẩm Luống Nọi hiện được sử dụng đa dạng hơn trước, từ trướng che bàn thờ, các bộ phận trên trang phục, khăn, mũ, mặt gối, vỏ chăn, mặt địu đến túi xách và những sản phẩm thủ công phục vụ thị trường du lịch. Một số sản phẩm còn được đặt hàng để may trang phục, đồ dùng gia đình, đáp ứng thị hiếu của khách hàng trong và ngoài tỉnh.

Sự chuyển đổi từ sản phẩm phục vụ nhu cầu gia đình sang hàng hóa và sản phẩm du lịch đang mở thêm hướng đi cho nghề truyền thống. Tuy nhiên, điều quan trọng là quá trình phát triển phải đi cùng bảo tồn để sản phẩm mới không làm mất đi những giá trị vốn có.

Giữ gìn nghề dệt hôm nay, giữ hồn văn hóa mai sau

Du khách đến Luống Nọi không chỉ được ngắm những tấm thổ cẩm nhiều màu sắc mà còn có thể tìm hiểu cách người Tày tạo nên một sản phẩm từ khung cửi thủ công. Từ việc chuẩn bị nguyên liệu, mắc sợi, vận hành khung dệt đến tạo hoa văn, mỗi công đoạn đều đòi hỏi sự kiên nhẫn và khéo léo. Chính quá trình trải nghiệm ấy giúp du khách hiểu rằng đằng sau một chiếc khăn, chiếc túi hay một tấm vải thổ cẩm nhỏ là rất nhiều thời gian, công sức và tri thức văn hóa được tích lũy qua nhiều thế hệ.

Những năm qua, cấp ủy, chính quyền các cấp quan tâm hỗ trợ làng nghề: Trao các thiết bị hỗ trợ gồm máy khâu, khung dệt và tủ kính trưng bày sản phẩm nhằm góp phần duy trì kỹ thuật truyền thống, đa dạng hóa sản phẩm và quảng bá thổ cẩm đến du khách; xây dựng không gian trải nghiệm nghề; tổ chức hoạt động trình diễn dệt; kết nối sản phẩm với các điểm du lịch trong tuyến “Hành trình về nguồn cội” Công viên địa chất Non nước Cao Bằng; tích cực đưa các nghệ nhân tham gia các hoạt động hội chợ, hoạt động quảng bá, xúc tiến thương mại trong và ngoài tỉnh... nhằm bảo tồn kỹ thuật dệt truyền thống, đồng thời, phát triển thêm các sản phẩm phù hợp đời sống hiện đại nhưng vẫn giữ hồn cốt hoa văn Tày. 

Trong không gian rộng lớn của Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Non nước Cao Bằng, mỗi điểm đến có một câu chuyện riêng, trong đó, Luống Nọi là điểm đến ấn tượng, là hành trình tìm về một phần hồn văn hóa Tày được lưu giữ qua từng sợi chỉ, từng đường hoa văn và từng nhịp thoi đưa. Mỗi nhịp thoi là một nhịp nối quá khứ với hiện tại, mỗi sợi chỉ là một đường nối cộng đồng với di sản. Để từ Luống Nọi, sắc màu văn hóa Tày tiếp tục được dệt nên, bền bỉ và đầy sức sống giữa miền di sản Non nước Cao Bằng.