Lương tối thiểu và bài toán bảo đảm mức sống người lao động

Trước những thách thức này và theo đề nghị của Hội đồng Tiền lương Quốc gia, Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO) đã chủ trì thực hiện báo cáo nghiên cứu “Tác động của lương tối thiểu tại Việt Nam” nhằm đánh giá toàn diện tác động của chính sách lương tối thiểu kể từ khi cơ chế này được thiết lập dựa trên đối thoại xã hội ba bên vào năm 2013. Báo cáo này được xây dựng trong khuôn khổ dự án “Thiết lập mức lương thỏa đáng”, một sáng kiến hợp tác kỹ thuật với sự hỗ trợ của Bộ Ngoại giao Hà Lan.

Các kết quả chính của nghiên cứu cho thấy, tỷ lệ người lao động nhận mức lương thấp hơn lương tối thiểu tại Việt Nam tương đối thấp. Năm 2023, chỉ khoảng 3,8% người lao động làm việc từ 35 giờ/tuần nhận lương thấp hơn mức tối thiểu theo tháng, trong khi tỷ lệ này theo giờ là khoảng 3,3%. Tuy nhiên, một số nhóm vẫn dễ bị tổn thương hơn, bao gồm lao động nữ, lao động lớn tuổi và lao động có trình độ học vấn thấp.

Tỷ lệ lao động có mức lương dưới lương tối thiểu (Nguồn: Ước tính của tác giả từ dữ liệu ĐTLĐVL 2012–2023)

Tỷ lệ người lao động nhận mức lương thấp hơn lương tối thiểu cao nhất là ở nhóm người lao động trong gia đình, và tỷ lệ này thấp nhất ở nhóm người lao động làm việc trong các doanh nghiệp tư nhân và doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài.

Xét theo phân vùng địa lý, các công việc được trả lương thấp hơn lương tối thiểu phổ biến nhất ở Tây Nguyên và Đồng bằng Sông Cửu Long. Các công việc nhóm này cũng tập trung hơn trong các nhóm ngành nông nghiệp, sản xuất thực phẩm và dịch vụ lưu trú, ăn uống.

Kết quả nghiên cứu cũng cho thấy, khi phân tích định lượng (sử dụng dữ liệu lực lượng lao động và dữ liệu doanh nghiệp trong giai đoạn 2012–2023), tiền lương tối thiểu không có tác động đáng kể đến việc làm, thời giờ làm việc hay hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp như doanh thu, lợi nhuận và quy mô lao động. Kết quả này có thể là hệ quả của thực tế là mức lương tối thiểu hiện nay đang tương đối thấp hơn so với mức lương thực trả hiện hành trên thị trường lao động.

Tuy nhiên, các kết quả phân tích định tính cho thấy việc tăng lương tối thiểu làm gia tăng chi phí lao động và chi phí bảo hiểm xã hội (BHXH), gián tiếp tác động đến chi phí nguyên liệu, từ đó ảnh hưởng đến khả năng cạnh tranh của doanh nghiệp, đặc biệt trong các ngành thâm dụng lao động. Để thích ứng, doanh nghiệp có thể đầu tư công nghệ, cắt giảm chi phí không thiết yếu hoặc cân nhắc chuyển địa điểm sản xuất tới các khu vực có mức lương tối thiểu thấp hơn.

Đối với người lao động, việc tăng lương tối thiểu giúp cải thiện thu nhập ở mức nhất định, song nhìn chung vẫn chưa đủ để trang trải chi phí sinh hoạt. Lợi ích rõ rệt hơn được ghi nhận ở khoản đóng góp BHXH tăng lên, qua đó cải thiện quyền lợi dài hạn. Thêm vào đó, điều chỉnh lương có thể tạo điều kiện để thương lượng tập thể diễn ra hiệu quả, đặc biệt khi có sự tham gia tích cực từ phía người lao động trong quá trình thương lượng.

Mức lương tối thiểu trong giai đoạn 2012–2024 (Nguồn: Ước tính dựa trên mức lương tối thiểu quy định của Chính phủ)

Từ những phát hiện trên, báo cáo đưa ra một số khuyến nghị chính sách chính. Thứ nhất, việc điều chỉnh lương tối thiểu cần đi theo một lộ trình minh bạch và dự đoán được, cân bằng giữa nhu cầu của người lao động và các yếu tố kinh tế.

Thứ hai, kiểm soát lạm phát có ý nghĩa quan trọng – giúp đảm bảo rằng mức tăng lương danh nghĩa thực sự chuyển đổi tương ứng thành tăng thu nhập thực tế cho người lao động.

Thứ ba, lồng ghép chính sách lương tối thiểu với các biện pháp kinh tế - xã hội rộng hơn. Theo đó, để các doanh nghiệp cũng được hưởng lợi, chính sách lương tối thiểu cần được tích hợp hiệu quả với các chính sách kinh tế – xã hội trên diện rộng hơn, chẳng hạn như chính sách cải thiện môi trường kinh doanh.

Cuối cùng, việc tăng cường cơ chế thương lượng tập thể sẽ giúp điều chỉnh các chính sách lương tối thiểu phù hợp với các mục tiêu lao động và kinh doanh rộng hơn, giúp cơ chế thiết lập tiền lương cũng tăng thêm hiệu quả.