Lý do châu Âu vẫn chưa thể tách khỏi năng lượng hạt nhân của Nga

Nhà máy năng lượng hạt nhân Rostov của Nga. Ảnh minh họa: TASS

Theo đài RT (Nga), đầu tuần này, lò phản ứng cuối cùng của Nhà máy Điện hạt nhân Mochovce (Slovakia) đã bắt đầu được nạp nhiên liệu, bước cuối trước khi vận hành thương mại. Điều đáng chú ý là nhiên liệu cho tổ máy mới sẽ do TVEL Fuel Co., công ty con của Tập đoàn năng lượng hạt nhân nhà nước Nga Rosatom, cung cấp.

Diễn biến này trái ngược với mục tiêu của Ủy ban châu Âu là chấm dứt phụ thuộc vào nhiên liệu hạt nhân của Nga vào đầu những năm 2030. Nó cũng phản ánh khoảng cách giữa tham vọng chính trị và thực tế của chuỗi cung ứng hạt nhân hiện nay.

Chuỗi cung ứng nhiều công đoạn

Khác với dầu mỏ hay khí đốt, nhiên liệu hạt nhân không phải là một sản phẩm đơn lẻ mà là kết quả của nhiều công đoạn liên tiếp, từ khai thác urani, chuyển đổi, làm giàu đến chế tạo các bó nhiên liệu sử dụng trong lò phản ứng. Mỗi khâu đều đòi hỏi công nghệ chuyên biệt và thời gian đầu tư kéo dài.

Nga hiện giữ vị trí đặc biệt quan trọng trong chuỗi giá trị này khi sở hữu khoảng 45% năng lực làm giàu urani toàn cầu, 20% công suất chuyển đổi urani và khoảng 10% năng lực sản xuất nhiên liệu hạt nhân. Khoảng 1/4 số lò phản ứng hạt nhân trên thế giới có liên hệ với Nga.

Ở khâu khai thác quặng, EU có thể tìm nguồn thay thế bởi Nga không chiếm tỷ trọng lớn trong nguồn cung urani nguyên khai toàn cầu. Tuy nhiên, khó khăn thực sự nằm ở các công đoạn chuyển đổi và đặc biệt là làm giàu urani - lĩnh vực chỉ có số ít quốc gia đủ năng lực sản xuất ở quy mô công nghiệp.

Chính vì vậy, nhiều doanh nghiệp điện lực châu Âu, kể cả các đơn vị vận hành lò phản ứng do phương Tây thiết kế, vẫn tiếp tục sử dụng urani đã làm giàu từ Nga. Dù EU đang từng bước đa dạng hóa nguồn cung, giới chuyên môn nhìn chung vẫn cho rằng Nga sẽ tiếp tục giữ vai trò quan trọng trong những năm tới.

Điểm nghẽn lớn nhất: Bó nhiên liệu (Fuel assemblies)

Mẫu các bó nhiên liệu hạt nhân TVS-2M dành cho lò phản ứng VVER-1000, và TVS-Kvadrat dành cho lò phản ứng PWR-900 do Nhà máy Hóa chất Tập trung Novosibirsk (Nga) sản xuất. Ảnh: Sputnik

Thách thức lớn nhất đối với châu Âu nằm ở các bó nhiên liệu được thiết kế riêng cho từng loại lò phản ứng.

Hiện EU có 101 lò phản ứng hạt nhân đang hoạt động, trong đó 19 lò thuộc dòng VVER do Nga thiết kế. Các lò này sử dụng loại nhiên liệu đặc thù, không thể thay thế bằng các sản phẩm thông thường.

Việc phát triển nhiên liệu thay thế, đặc biệt đối với dòng VVER-440 đang vận hành tại Slovakia, Hungary, Cộng hòa Séc và Phần Lan, diễn ra chậm do quy mô thị trường nhỏ và năng lực sản xuất còn hạn chế. Dù Westinghouse đã phát triển các giải pháp thay thế, sản lượng hiện nay vẫn chưa đủ để bù đắp nếu nguồn cung từ Nga bị gián đoạn.

Đây là vấn đề đặc biệt đáng lưu ý khi các lò phản ứng VVER-440 hiện cung cấp khoảng 62% sản lượng điện của Slovakia và 42% của Hungary. Vì vậy, bất kỳ sự gián đoạn kéo dài nào cũng có thể ảnh hưởng trực tiếp đến an ninh năng lượng của khu vực.

Một nghịch lý khác là ngay cả các doanh nghiệp phương Tây cũng chưa thể hoàn toàn tách khỏi công nghệ hạt nhân của Nga.

Framatome của Pháp hiện vẫn sản xuất nhiên liệu cho các lò phản ứng VVER theo giấy phép công nghệ của TVEL và đang triển khai dự án sản xuất nhiên liệu tại Đức. Mặc dù được quảng bá là góp phần tăng cường chủ quyền năng lượng của châu Âu, dự án này vẫn sử dụng công nghệ và nhiều linh kiện có nguồn gốc từ Nga, làm dấy lên tranh luận về mức độ độc lập thực sự của chuỗi cung ứng mới.

Vị thế của Nga trên thị trường

Theo chuyên gia, vị thế hiện nay của Nga là kết quả của quá trình đầu tư kéo dài từ thời Liên Xô, khi ngành hạt nhân được ưu tiên phát triển như một lĩnh vực chiến lược. Sau khi được tái cơ cấu thành tập đoàn nhà nước, Rosatom xây dựng mô hình tích hợp theo chiều dọc, kiểm soát gần như toàn bộ chuỗi giá trị, từ khai thác urani đến sản xuất nhiên liệu và xây dựng nhà máy điện hạt nhân.

Trong khi đó, các dự án hạt nhân ở phương Tây thường được triển khai thông qua nhiều nhà thầu và tổ chức tài chính khác nhau, khiến việc phối hợp trở nên phức tạp hơn. Dự án lò phản ứng Olkiluoto 3 tại Phần Lan là một ví dụ khi bị chậm tiến độ tới 14 năm, chi phí đội lên đáng kể và phát sinh nhiều tranh chấp hợp đồng.

Mục tiêu khả thi nhưng không hề dễ dàng

Gian hàng của Tập đoàn Năng lượng Nguyên tử Nhà nước Rosatom tại SPIEF-2026. Ảnh: Sputnik

Theo các nhà quan sát, việc xây dựng chuỗi cung ứng nhiên liệu hạt nhân độc lập với Nga là khả thi về mặt kỹ thuật nhưng chưa khả thi về năng lực sản xuất.

Để đạt mục tiêu này, EU sẽ phải đầu tư lớn vào các cơ sở chuyển đổi, làm giàu urani và sản xuất nhiên liệu, đồng thời duy trì quyết tâm chính trị trong nhiều năm. Viện Hague cho rằng châu Âu có thể đạt được mục tiêu độc lập với các dịch vụ nhiên liệu hạt nhân của Nga trong giai đoạn 2030 - 2035, song điều đó đòi hỏi nguồn đầu tư công đáng kể bởi thị trường hiện chưa đủ động lực để tự thúc đẩy quá trình chuyển đổi.

Trong bối cảnh nhiều quốc gia châu Âu tiếp tục mở rộng điện hạt nhân nhằm bảo đảm an ninh năng lượng và thực hiện các mục tiêu khí hậu, bài toán giảm phụ thuộc vào Nga vì thế không chỉ mang tính địa chính trị mà còn là thách thức về công nghệ, năng lực công nghiệp và nguồn lực tài chính.

Châu Âu có thể từng bước xây dựng chuỗi cung ứng nhiên liệu hạt nhân độc lập trong tương lai. Tuy nhiên, để đạt được mục tiêu đó sẽ cần nhiều năm đầu tư cùng những khoản chi phí không nhỏ. Liệu lợi ích thu được có tương xứng với cái giá phải trả vẫn là câu hỏi còn bỏ ngỏ.