Lý do tòa không chấp nhận chứng cứ bị đơn cung cấp giữa phiên xử

Ngày 20-4, lãnh đạo TAND tỉnh Khánh Hòa xác nhận tòa đã tiếp nhận đơn kháng cáo của ông NXP trong vụ án dân sự tranh chấp quyền sử dụng đất, giữa nguyên đơn là ông HT và bị đơn là ông P.

Nhận định của tòa

Cùng ngày, ông NXP cho biết ông đã nhận phiếu hướng dẫn của Văn phòng Cơ quan CSĐT Công an tỉnh Khánh Hòa hướng dẫn ông gửi đơn tố cáo đến TAND tỉnh Khánh Hòa để được xem xét, giải quyết theo thẩm quyền.

Thửa đất liên quan tranh chấp trong vụ án. Ảnh: XUÂN HOÁT

Theo bản án sơ thẩm của TAND Khu vực 4 - Khánh Hòa, năm 2003, bà NTMH được bà NTD (đã chết) và ông P làm giấy cho tặng 145m² đất. Trong giấy tặng cho đất có chữ ký của bà D, ông P và người được cho là bà NTMH (cháu ruột bà D).

Năm 2014, bà H bán mảnh đất được tặng cho ông HT và được cấp sổ đỏ sau đó.

Năm 2024, ông T xây dựng nhà trên mảnh đất đã mua thì phát hiện ông P lấn chiếm 11m² phía sau nên làm đơn khởi kiện đòi lại.

Trong quá trình tòa thụ lý, chờ xét xử, cho rằng chữ ký trong giấy tặng cho đất là giả, ông P đã đề nghị giám định.

Kết luận số 719 ngày 14-11-2025 của Phòng Kỹ thuật hình sự, Công an tỉnh Khánh Hòa, xác định chữ ký của bà NTD trên tài liệu “giấy cho đất để làm nhà ở" đề ngày 10-6-2003 không phải do cùng một người ký ra.

Ngoài ra, ông P còn cung cấp cho tòa hai giấy "cho đất để làm nhà ở" nhưng lại ghi hai tên người đồng ký tên hoàn toàn khác nhau, gồm NXP và LXP.

Tại phiên tòa sơ thẩm, ông P có yêu cầu phản tố, đề nghị HĐXX tuyên hủy hợp đồng mua bán nhà ngày 11-8-2014, hủy hợp đồng chuyển nhượng quyền sử dụng đất và tài sản gắn liền với thửa đất 145m²; đồng thời đòi lại diện tích đất 145m².

Tuy nhiên, tòa không chấp nhận tài liệu chứng cứ là kết luận 719, với lý do yêu cầu phản tố bổ sung của ông P sau khi có quyết định đưa vụ án ra xét xử là “vượt quá phạm vi yêu cầu phản tố ban đầu”. Và việc ông P lập luận mẹ ông là bà NTD không tặng cho bà H thửa 145m² là không có căn cứ.

Luật quy định thế nào?

Thạc sĩ Mai Hoàng Phước, giảng viên Khoa Luật, Trường ĐH Kinh tế - Luật, ĐH Quốc gia TP.HCM cho rằng quyết định của HĐXX sơ thẩm về việc từ chối xem xét các yêu cầu và chứng cứ mới phát sinh tại phiên tòa là có cơ sở và tuân thủ nghiêm ngặt các quy định của Bộ luật Tố tụng Dân sự (BLTTDS) năm 2015. Vấn đề này cần được nhìn nhận thấu đáo qua hai khía cạnh cốt lõi sau đây:

Thứ nhất, về thời hạn giao nộp chứng cứ và nghĩa vụ chứng minh: Pháp luật tố tụng dân sự đề cao nguyên tắc tranh tụng và quyền tự định đoạt của đương sự, nhưng không đồng nghĩa với việc đương sự có thể tự ý xuất trình chứng cứ vào bất kỳ thời điểm nào.

Để ngăn chặn tình trạng "đánh úp" chứng cứ, gây bất ngờ cho các bên và làm đình trệ quá trình giải quyết vụ án, khoản 4 Điều 96 BLTTDS 2015 đã quy định rất rõ ràng về thời hạn giao nộp tài liệu, chứng cứ.

Theo đó, thời hạn giao nộp chứng cứ do Thẩm phán phân công giải quyết vụ án ấn định nhưng không được vượt quá thời hạn chuẩn bị xét xử. Trường hợp sau khi đã có quyết định đưa vụ án ra xét xử (tức là đã kết thúc phiên họp kiểm tra việc giao nộp, tiếp cận, công khai chứng cứ và hòa giải) mà đương sự mới giao nộp tài liệu, chứng cứ, thì Tòa án chỉ chấp nhận nếu đương sự chứng minh được có lý do chính đáng hoặc do sự kiện bất khả kháng, trở ngại khách quan dẫn đến việc chậm trễ.

Trong vụ án này, nếu bị đơn cung cấp Kết luận giám định số 719 tại thời điểm phiên tòa diễn ra mà không đưa ra được các căn cứ hợp lý giải thích cho sự chậm trễ theo đúng chuẩn mực của "lý do chính đáng" theo quy định pháp luật, thì việc Tòa án từ chối xem xét chứng cứ này là một động thái kiên quyết, bảo vệ trật tự tố tụng.

Thứ hai, về giới hạn của việc bổ sung yêu cầu phản tố: Yêu cầu phản tố là một quyền tố tụng quan trọng của bị đơn nhằm đối trừ nghĩa vụ hoặc triệt tiêu yêu cầu của nguyên đơn. Tuy nhiên, quyền này bị khống chế chặt chẽ về mặt thời điểm.

Căn cứ theo khoản 3 Điều 200 BLTTDS 2015, bị đơn chỉ có quyền đưa ra yêu cầu phản tố trước thời điểm mở phiên họp kiểm tra việc giao nộp, tiếp cận, công khai chứng cứ và hòa giải. Quy định này nhằm đảm bảo nguyên đơn và người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan có đủ thời gian chuẩn bị văn bản ghi nhận ý kiến, thu thập chứng cứ để đối đáp lại yêu cầu của bị đơn.

Bước vào giai đoạn xét xử, việc thay đổi, bổ sung yêu cầu phản tố bị ràng buộc bởi khoản 1 Điều 244 BLTTDS 2015. Cụ thể, HĐXX chỉ chấp nhận việc thay đổi, bổ sung yêu cầu nếu việc đó không vượt quá phạm vi yêu cầu khởi kiện, yêu cầu phản tố hoặc yêu cầu độc lập ban đầu.

Trở lại diễn biến vụ án, bị đơn đã yêu cầu phản tố bổ sung đòi lại toàn bộ diện tích 145m² và yêu cầu hủy các hợp đồng, giấy chứng nhận quyền sử dụng đất ngay tại phiên tòa. Đây rõ ràng là những yêu cầu có tính chất hoàn toàn mới, làm thay đổi toàn bộ bản chất, quy mô giải quyết và tư cách tham gia tố tụng của các bên trong vụ án ban đầu (vốn xuất phát từ tranh chấp lấn chiếm 11m²).

Việc đưa ra một yêu cầu vượt quá phạm vi ban đầu ở giai đoạn này không chỉ vi phạm tố tụng mà còn tước đi quyền được hòa giải, quyền được công khai tiếp cận chứng cứ của nguyên đơn đối với chính yêu cầu phản tố đó.

Sự công bằng của pháp luật không chỉ nằm ở nội dung phán quyết mà còn nằm ở việc tuân thủ nghiêm ngặt hình thức tố tụng.

"Có thể khẳng định việc HĐXX sơ thẩm từ chối yêu cầu phản tố bổ sung và chứng cứ nộp muộn không hề tước đi quyền khởi kiện của bị đơn. Bị đơn hoàn toàn có quyền khởi kiện yêu cầu hủy hợp đồng và đòi lại 145m² bằng một vụ án dân sự độc lập khác", ThS Mai Hoàng Phước nêu quan điểm.