Ma nhai núi Non Nước: Hành trình ghi danh Di sản tư liệu châu Á - Thái Bình Dương

Núi Non Nước - Di sản sở hữu hệ thống Ma nhai phong phú, đặc sắc. Ảnh: CTV

Giá trị độc bản của bảo tàng thơ độc đáo miền Cố đô

Là một trong nhiều nhà khoa học đã dành thời gian nghiên cứu, tìm hiểu về hệ thống bia Ma nhai trên núi Non Nước, Tiến sĩ Nguyễn Ngọc Minh (Trường Đại học Khoa học xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội) nhận định: Di tích núi Non Nước (phường Hoa Lư) là một di sản có vai trò quan trọng trong hệ thống di sản văn hóa của tỉnh Ninh Bình.

Hệ thống bia Ma nhai trên núi Non Nước là nguồn tư liệu quý, có giá trị đa diện như một bảo tàng văn chương bác học độc đáo, phản ánh chân thực đời sống chính trị, văn hóa, tư tưởng và xã hội của từng giai đoạn lịch sử trong suốt gần 7 thế kỷ (từ năm 1343 đến nay).

Giá trị hiện hữu của hệ thống bia Ma nhai tại núi Non Nước không chỉ nằm ở giá trị lịch sử hay văn chương bác học mà còn là sự kết nối giữa quá khứ và hiện tại, giúp các thế hệ sau có sự thấu biết sâu sắc về những chặng đường lịch sử của cha ông đi trước còn lưu truyền lại đến ngày nay. Hệ thống văn bia này là nguồn sử liệu quý giá để tìm hiểu về các thời kỳ lịch sử, gắn với các nhân vật, sự kiện cụ thể, có giá trị không chỉ trong quá khứ mà còn ở hiện tại và tương lai…

Điều đặc biệt ở núi Non Nước - một tàng thư thiên nhiên đang lưu giữ hệ thống văn bia Ma nhai với 43 bản văn khắc hiện còn trên vách núi. Đây là những văn bia Ma nhai duy nhất, có số lượng lớn, hiện còn tồn tại trên các vách đá từ khi khởi dựng đến nay, chưa bao giờ thay đổi, chỉnh sửa hay làm mới về hình thức cũng như nội dung. Hình thức Ma nhai là các tác phẩm nghệ thuật thư pháp đỉnh cao, thể hiện kỹ nghệ chạm khắc đá tinh xảo của người thợ đá và phong cách mỹ thuật các thời kỳ.

Tính xác thực thể hiện ở việc các tư liệu này do chính các vị Hoàng đế, vương thất, danh nhân, thi sĩ các triều đại đề bút, có danh tính và niên hiệu tương đối cụ thể; các Ma nhai này cũng đã được đề cập trong nhiều thư tịch cổ ở Việt Nam, trong các công trình nghiên cứu của nhiều học giả Việt Nam và quốc tế từ đầu thế kỷ XX đến nay.

Nội dung các tác phẩm thơ tại Ma nhai trên núi Non Nước là nguồn tư liệu quan trọng phục vụ công tác nghiên cứu về văn hóa, văn học - nghệ thuật, chữ viết của người Việt. Đây là những tư liệu văn bia độc đáo, hiếm có không chỉ trong phạm vi lãnh thổ Việt Nam mà còn trong khu vực châu Á - Thái Bình Dương và thế giới.

PGS.TS Phạm Thị Thuỳ Vinh, Viện Nghiên cứu Hán Nôm đã khẳng định: Hiếm có khu di tích thiên nhiên nhưng cũng là nơi chứa đựng lưu giữ nhiều di sản văn hóa thành văn từ nhiều triều đại, nhiều thế kỷ với khoảng cách khá xa (từ thế kỷ XIV đến đầu thế kỷ XX) như núi Non Nước của Ninh Bình.

Quần thể bia Ma nhai tại núi Non Nước về niên đại bia lại phong phú hơn với 4 triều đại: Trần, Lê Sơ, Lê trung hưng và nhà Nguyễn. Di sản bia Ma nhai trên núi Non Nước xứng đáng được UNESCO ghi danh là Di sản tư liệu ký ức thế giới. Thông qua các công trình nghiên cứu khoa học, các hội thảo được tỉnh Ninh Bình tổ chức, các chuyên gia, nhà nghiên cứu đều đánh giá cao các giá trị nổi bật về nội dung và hình thức của hệ thống bia Ma nhai trên núi Non Nước xứng đáng là di sản tư liệu mang giá trị khu vực Châu Á - Thái Bình Dương.

Hệ thống di sản này cần được bảo vệ, gìn giữ. Nếu Ma nhai trên Non Nước bị mai một, mất mát, hư hỏng, sẽ không chỉ làm mất tính toàn vẹn của một loại hình tư liệu nghiên cứu lịch sử - văn hóa, nghệ thuật quan trọng, mà sẽ làm mất đi loại hình Di sản tư liệu quý giá của nhân loại.

Hành trình Di sản tư liệu được UNESCO vinh danh

PGS.TS Nguyễn Tuấn Cường, Viện trưởng Viện nghiên cứu Hán Nôm (Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam) cho biết: Trong dòng chảy không ngừng của lịch sử và văn hóa dân tộc, việc nhận diện, bảo tồn và phát huy các giá trị di sản mà tiền nhân để lại luôn là một trong những nhiệm vụ trọng yếu, thể hiện trách nhiệm của thế hệ hôm nay đối với quá khứ và tương lai.

Đặc biệt, di sản tư liệu với vai trò là những bằng chứng vật chất ghi dấu ký ức, tri thức và lịch sử của một cộng đồng, một quốc gia hay của cả nhân loại, ngày càng nhận được sự quan tâm sâu sắc của cộng đồng quốc tế. Chính trên nền tảng lịch sử và địa lý ấy, Dục Thúy Sơn đã trở thành một không gian thiêng, một điểm đến của các bậc đế vương, tao nhân mặc khách qua nhiều thế kỷ, và quan trọng hơn, là nơi lưu giữ một hệ thống văn khắc Hán Nôm vô giá, được mệnh danh là “Bảo tàng văn học Việt Nam trên đá độc bản duy nhất tại Việt Nam”.

Với quan điểm “văn hóa là nền tảng tinh thần của xã hội, vừa là mục tiêu, vừa là động lực phát triển”, thời gian qua, công tác bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa tại Di tích quốc gia đặc biệt núi Non Nước ngày càng được chú trọng.

Tỉnh Ninh Bình đã tăng cường công tác quản lý, bảo vệ di sản; đẩy mạnh nghiên cứu khoa học, số hóa tư liệu; nâng cao nhận thức cộng đồng; đồng thời huy động và sử dụng hiệu quả các nguồn lực trong nước và quốc tế để bảo tồn di sản một cách bền vững, gắn với phát triển kinh tế - xã hội của địa phương.

Tỉnh cũng đẩy mạnh công tác tuyên truyền, quảng bá, giáo dục, nâng cao ý thức giữ gìn, phát huy giá trị lịch sử, văn hoá, tư liệu của di tích quốc gia đặc biệt núi Non Nước nói riêng, truyền thống lịch sử - văn hóa của vùng đất, con người Cố đô Hoa Lư nói chung. Qua đó khơi dậy truyền thống yêu nước, lòng tự hào, tự tôn dân tộc, tình yêu quê hương đất nước…

Từ lâu, hệ thống di sản độc đáo này đã được tỉnh chỉ đạo ngành chức năng phối hợp với các cơ quan chuyên môn của Trung ương tổ chức nhiều hoạt động nghiên cứu, đánh giá giá trị, tuyên truyền, quảng bá; tổ chức bảo tồn.

Từ tháng 5/2024, Sở Văn hóa và Thể thao đã phối hợp với Viện Nghiên cứu Hán Nôm tổ chức Hội thảo khoa học “Nghiên cứu, bảo tồn và phát huy giá trị hệ thống văn bia tại Di tích quốc gia đặc biệt núi Non Nước” với sự tham gia của đông đảo các nhà khoa học uy tín. Sự kiện đặt nền móng và đưa ra đề xuất chính thức về việc xây dựng Hồ sơ đề cử UNESCO vinh danh.

Hai tháng sau Hội thảo, Ninh Bình đã chủ động mời các chuyên gia hàng đầu của Ủy ban Chương trình Ký ức thế giới khu vực châu Á - Thái Bình Dương của UNESCO (MOWCAP) và Viện Nghiên cứu Hán Nôm về khảo sát trực tiếp và tư vấn kỹ thuật lập hồ sơ, giao Sở Văn hóa và Thể thao chủ trì phối hợp nghiên cứu xây dựng hồ sơ đề cử.

Năm 2025, công tác lập hồ sơ bước vào giai đoạn cao điểm với tinh thần khẩn trương và tính chuẩn xác tuyệt đối theo tiêu chuẩn quốc tế nghiêm ngặt của UNESCO. Từ tháng 6/2025, Hồ sơ chính thức được trình lên Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch cùng Ủy ban Quốc gia Chương trình Ký ức thế giới của Việt Nam.

Tiếp thu ý kiến từ Cục Di sản văn hóa, hồ sơ được hiệu chỉnh tên gọi thành "Ma nhai trên núi Non Nước, tỉnh Ninh Bình" nhằm phản ánh chính xác nhất tính chất đặc trưng của di sản. Đến tháng 10 cùng năm, Ủy ban MOWCAP chính thức tiếp nhận và đăng tải công khai hồ sơ để lấy ý kiến từ các quốc gia thành viên, đánh dấu việc di sản Ninh Bình bước vào không gian nghị sự quốc tế.

Đặc biệt, trong bối cảnh toàn cầu hóa và hội nhập quốc tế sâu rộng, công tác bảo tồn, phát huy và nâng tầm giá trị các di sản tư liệu là nhiệm vụ hết sức quan trọng. Bám sát sự chỉ đạo, định hướng của Trung ương, của tỉnh thông qua các văn bản mang tính chiến lược như: Nghị quyết số 80-NQ/ TW ngày 7/1/2026 của Bộ Chính trị về định hướng chiến lược phát triển văn hóa Việt Nam trong kỷ nguyên mới; Nghị quyết số 07- NQ/TU ngày 30/1/2026 của Ban Chấp hành Đảng bộ tỉnh về chiến lược phát triển công nghiệp văn hóa, du lịch tỉnh Ninh Bình đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045 và nhiều chương trình, đề án, chuỗi hành trình khoa học từ nghiên cứu, lập hồ sơ đến vận động quốc tế... đã đưa những chủ trương trên văn bản thành những hoạt động cụ thể để từng bước đưa hệ thống văn khắc độc đáo này ghi danh vào Danh mục Di sản tư liệu thuộc Chương trình Ký ức thế giới khu vực châu Á - Thái Bình Dương của UNESCO.

Năm 2026 đã chứng kiến những nỗ lực ngoại giao văn hóa hết sức ý nghĩa của tỉnh Ninh Bình nhằm chuẩn bị cho việc bảo vệ hồ sơ tại Hội nghị toàn thể của MOWCAP thông qua các hoạt động: Tổ chức Tọa đàm quốc tế “Hành trình đến di sản tư liệu UNESCO - "Ma nhai núi Non Nước"” để các nhà khoa học, các chuyên gia trong nước và quốc tế cùng nhận diện các giá trị, thảo luận, chia sẻ kinh nghiệm để đề xuất các giải pháp khoa học, khả thi nhằm hoàn thiện hồ sơ đề cử di sản tư liệu "Ma nhai núi Non Nước" vào Danh mục Di sản tư liệu thế giới.

Những ý kiến đóng góp quý báu là cơ sở quan trọng giúp tỉnh Ninh Bình xây dựng chiến lược bảo tồn và phát huy giá trị di sản tư liệu một cách bền vững, hiệu quả. Bên cạnh đó, tỉnh quan tâm tổ chức các hoạt động bên lề, các hoạt động giới thiệu di sản, trao đổi chuyên môn bên lề, tiếp xúc với lãnh đạo MOWCAP, đại diện UNESCO và đối tác quốc tế vận động, bảo vệ hồ sơ "Ma nhai núi Non Nước" tại Cuộc họp Đại hội đồng lần thứ 11 của Ủy ban Chương trình Ký ức thế giới của UNESCO khu vực châu Á - Thái Bình Dương (MOWCAP) tại Indonesia; dự các phiên họp giới thiệu, thuyết trình, giải trình về giá trị lịch sử, văn hóa, tư liệu; tính xác thực, tính toàn vẹn và giá trị nổi bật của di sản…

Với sự tâm huyết, trách nhiệm, quy tụ trí tuệ và sự hợp tác chặt chẽ của các nhà khoa học, các chuyên gia và các tổ chức quốc tế, hành trình đưa di sản "Ma nhai núi Non Nước" đến với danh hiệu Di sản tư liệu thế giới đã kết “trái ngọt”: Đúng 15h20 phút ngày 5/11/2026, tại phiên 5 Cuộc họp Đại hội đồng lần thứ 11 của Ủy ban Chương trình Ký ức thế giới khu vực châu Á - Thái Bình Dương của UNESCO đã tiến hành bỏ phiếu với tỷ lệ 100% các quốc gia thành viên nhất trí ghi danh “Ma nhai trên núi Non Nước, tỉnh Ninh Bình” vào Danh mục Di sản tư liệu thuộc Chương trình Ký ức thế giới của UNESCO khu vực châu Á - Thái Bình Dương.

Việc UNESCO ghi danh di sản tư liệu "Ma nhai núi Non Nước" vào Danh mục Di sản tư liệu khu vực đã khẳng định giá trị nổi bật toàn cầu của di sản Ma nhai trong việc phục vụ giáo dục lịch sử, bồi đắp bản sắc văn hóa dân tộc, đồng thời tạo động lực phát triển du lịch văn hóa, góp phần xây dựng hình ảnh và thương hiệu địa phương trong tiến trình hội nhập quốc tế.