Mạc Đăng Dung và cuộc chuyển giao quyền lực ngoạn mục bậc nhất sử Việt

Trong lịch sử phong kiến Việt Nam, hiếm có nhân vật nào gây nhiều tranh luận như Mạc Đăng Dung. Đối với một số sử gia thời Lê trung hưng, ông là kẻ tiếm nghịch cướp ngôi nhà Lê. Nhưng dưới góc nhìn hiện đại, Mạc Đăng Dung lại là một nhà chính trị thực dụng, người đã chấm dứt tình trạng hỗn loạn kéo dài nhiều thập niên để thiết lập một triều đại mới. Dù đánh giá theo cách nào, cuộc chuyển giao quyền lực từ nhà Lê sang nhà Mạc vào đầu thế kỷ XVI vẫn là một trong những biến cố chính trị đặc sắc và ngoạn mục nhất trong lịch sử Việt Nam.

Mạc Đăng Dung sinh năm 1483 tại làng Cổ Trai, huyện Nghi Dương, nay thuộc thành phố Hải Phòng. Xuất thân từ một gia đình làm nghề chài lưới, ông không thuộc tầng lớp quý tộc hay thế gia vọng tộc như phần lớn những người nắm quyền lực thời bấy giờ. Nhờ thể chất khỏe mạnh, giỏi võ nghệ, ông thi đỗ Đô lực sĩ dưới triều vua Lê Uy Mục và được tuyển vào đội quân túc vệ bảo vệ hoàng cung.

Thời điểm ấy, nhà Lê sơ đang bước vào giai đoạn suy thoái nghiêm trọng. Sau thời kỳ cực thịnh dưới triều Lê Thánh Tông, bộ máy cai trị dần mục ruỗng bởi các cuộc tranh giành quyền lực trong hoàng tộc và giới quan lại. Những vị vua kế tiếp như Lê Uy Mục, Lê Tương Dực nổi tiếng vì sự tàn bạo hoặc xa hoa quá mức. Các cuộc nổi dậy nông dân liên tiếp nổ ra, trong khi các thế lực quân sự địa phương ngày càng lớn mạnh.

Tượng nghê thời Mạc, niên đại thế kỷ 16-17. Ảnh: Quốc Lê.

Chính trong bối cảnh đó, Mạc Đăng Dung từng bước khẳng định năng lực quân sự và chính trị của mình. Ông tham gia nhiều chiến dịch dẹp loạn, lập công lớn và được thăng tiến nhanh chóng. Sự nghiệp của ông không dựa vào quan hệ huyết thống hay thế lực gia tộc mà chủ yếu dựa trên thành tích quân sự cùng khả năng nắm bắt thời cuộc.

Sau khi vua Lê Chiêu Tông lên ngôi năm 1516, triều đình rơi vào vòng xoáy tranh chấp giữa các phe phái. Nhiều tướng lĩnh và đại thần sở hữu quân đội riêng, sẵn sàng chống đối lẫn nhau. Kinh thành Thăng Long nhiều lần trở thành chiến trường. Trong khi đó, Mạc Đăng Dung ngày càng nổi lên như một nhân vật có khả năng ổn định tình hình. Ông dần kiểm soát lực lượng quân sự chủ chốt của triều đình và trở thành người có ảnh hưởng lớn nhất trong chính quyền.

Bước ngoặt xảy ra khi cuộc đối đầu giữa Lê Chiêu Tông và Lê Cung Hoàng, thực chất là giữa các phe phái quyền lực, đưa đất nước vào tình trạng rối ren chưa từng có. Mạc Đăng Dung khéo léo tận dụng cơ hội để loại bỏ các đối thủ chính trị. Đến năm 1522, ông đưa Lê Cung Hoàng lên ngôi và nắm thực quyền trong triều. Từ đây, quyền lực của nhà Lê chỉ còn mang tính biểu tượng.

Điều làm nên sự đặc biệt của Mạc Đăng Dung là ông không vội vàng cướp ngôi ngay khi nắm được quyền lực. Trong nhiều năm, ông duy trì hình thức trung thành với triều Lê, đồng thời từng bước củng cố vị thế của gia tộc họ Mạc. Người thân và thuộc hạ của ông được bố trí vào những vị trí quan trọng trong quân đội cũng như bộ máy hành chính. Đây là quá trình chuẩn bị kỹ lưỡng, giúp cuộc chuyển giao diễn ra tương đối êm thấm so với nhiều cuộc thay triều đổi đại khác trong lịch sử.

Năm 1527, sau khi đã kiểm soát hoàn toàn triều đình và loại bỏ các lực lượng đối lập đáng kể, Mạc Đăng Dung chính thức buộc vua Lê Cung Hoàng nhường ngôi. Ông lên ngôi hoàng đế, đặt niên hiệu Minh Đức, khai sáng triều Mạc. Sự kiện này đánh dấu sự kết thúc của nhà Lê sơ sau gần một thế kỷ tồn tại.

Nếu so sánh với nhiều cuộc chuyển giao quyền lực khác trong lịch sử Việt Nam như việc Hồ Quý Ly thay nhà Trần hay cuộc khởi nghĩa của nhà Tây Sơn lật đổ các thế lực Trịnh – Nguyễn, quá trình lên ngôi của Mạc Đăng Dung có nét riêng rất đáng chú ý. Ông không dựa vào một cuộc khởi nghĩa hoặc thanh trừng quy mô lớn. Thay vào đó, ông từng bước thâu tóm quyền lực từ bên trong hệ thống hiện hữu, khiến việc đổi triều diễn ra như kết quả tất yếu của một quá trình tích tụ quyền lực kéo dài.

Sau khi lập ra nhà Mạc, Mạc Đăng Dung tiến hành nhiều biện pháp nhằm ổn định đất nước. Triều đình mới tiếp tục duy trì phần lớn bộ máy hành chính của nhà Lê, hạn chế những thay đổi đột ngột có thể gây bất ổn. Nhà Mạc cũng khuyến khích sản xuất nông nghiệp, duy trì chế độ khoa cử và từng bước khôi phục trật tự xã hội sau nhiều năm nội chiến.

Tuy nhiên, tính chính danh của triều Mạc luôn bị thách thức. Nhiều cựu thần nhà Lê không chấp nhận việc đổi triều. Năm 1533, lực lượng trung hưng nhà Lê được thành lập ở Thanh Hóa dưới sự bảo trợ của Nguyễn Kim, mở đầu cuộc đối đầu kéo dài giữa Nam triều và Bắc triều. Từ đó, đất nước bước vào nhiều thập niên chiến tranh.

Một trong những sự kiện gây tranh cãi nhất trong cuộc đời Mạc Đăng Dung là việc năm 1540 ông chấp nhận thần phục nhà Minh nhằm tránh nguy cơ xâm lược từ phương Bắc. Dù hành động này bị nhiều sử gia phong kiến chỉ trích, không ít nhà nghiên cứu hiện đại cho rằng đây là lựa chọn mang tính thực dụng nhằm bảo vệ đất nước khỏi một cuộc chiến có thể gây hậu quả nghiêm trọng.

Ngày nay, cách nhìn về Mạc Đăng Dung đã trở nên đa chiều hơn. Thay vì chỉ xem ông như một kẻ tiếm quyền, nhiều học giả đánh giá ông là sản phẩm của thời kỳ khủng hoảng cuối Lê sơ, đồng thời là một chính khách có năng lực tổ chức và khả năng điều hành đáng kể. Cuộc chuyển giao quyền lực mà ông thực hiện không chỉ phản ánh tham vọng cá nhân mà còn cho thấy sự suy yếu không thể cứu vãn của nhà Lê lúc bấy giờ.

Gần năm thế kỷ đã trôi qua, cuộc đổi ngôi từ nhà Lê sang nhà Mạc vẫn là một trong những chương đặc sắc nhất của lịch sử Việt Nam. Từ một chàng trai xuất thân dân dã nơi miền biển Đông Bắc, Mạc Đăng Dung đã vươn tới ngôi vị tối cao của đất nước bằng tài năng quân sự, sự kiên nhẫn và khả năng tận dụng thời cơ hiếm có. Dù còn nhiều tranh luận về công và tội, ông vẫn là một trong những nhân vật có ảnh hưởng sâu sắc nhất đối với tiến trình lịch sử Việt Nam thế kỷ XVI.

Những năm gần đây, tên Mạc Thái Tổ (Mạc Đăng Dung) đã được dùng để đặt cho các tuyến phố mới mở ở thủ đô Hà Nội và thành phố Hải Phòng, như một cách ghi nhận vai trò của ông trong lịch sử đất nước.

----------------------

Tài liệu tham khảo:

Đại Việt sử ký toàn thư / Ngô Sĩ Liên.Khâm định Việt sử Thông giám cương mục / Quốc sử quán triều Nguyễn.

Việt Nam sử lược / Trần Trọng Kim.

Giống cừu kỳ lạ với bốn sừng cong đối xứng và gần như không có đuôi