Maldives điều chỉnh chính sách từng được WHO ủng hộ

Mới đây, sau các cuộc thảo luận với Tổ chức Thế giới (WHO), chính quyền Maldives đã cắt giảm 50% thuế nhập khẩu thuốc lá sau khi áp dụng chính sách tăng thuế trước đó. Tuy nhiên, trái ngược kỳ vọng, chính sách này làm gia tăng tình trạng buôn lậu mà không đạt được mục tiêu giảm tỷ lệ hút thuốc như kỳ vọng.

Từ thực tiễn của Maldives cho thấy các quốc gia cần duy trì sự linh hoạt trong hoạch định chính sách và điều chỉnh để thích nghi với thực tiễn.

Thay đổi chính sách chỉ sau 1 năm nhận giải thưởng của WHO

Tháng 5/2025, Tổng thống Maldives Mohamed Muizzu được WHO trao Giải thưởng Đặc biệt nhân Ngày Thế giới Không Thuốc lá nhằm ghi nhận loạt biện pháp kiểm soát thuốc lá được triển khai trong giai đoạn 2024–2025. WHO đặc biệt đánh giá cao các chính sách như tăng mạnh thuế thuốc lá, cấm thuốc lá điện tử (TLĐT, nâng tuổi mua thuốc lá lên 21 và thúc đẩy lộ trình xây dựng thế hệ không thuốc lá.

Tổng thống Maldives ký ban hành đạo luật cắt giảm 50% thuế nhập khẩu thuốc lá nhằm ứng phó với nạn buôn lậu bùng phát sau đợt tăng thuế năm 2024 (Ảnh: presidency.gov.mv).

Tuy nhiên, chỉ chưa đầy một năm, Chính phủ Maldives đã quyết định điều chỉnh một trong những chính sách từng được xem là trọng tâm của chương trình kiểm soát thuốc lá. Đầu tháng 7/2026, Tổng thống Muizzu phê chuẩn sửa đổi Luật Xuất nhập khẩu, giảm thuế nhập khẩu thuốc lá từ 8 MVR xuống 4 MVR mỗi điếu (tương đương giảm từ khoảng 0,52 USD xuống 0,26 USD), đồng thời thuế tính theo tỷ lệ giá trị cũng được đề xuất giảm từ 100% xuống còn 30%. Mức thuế này áp dụng toàn bộ cho các sản phẩm thuốc lá điếu, thuốc lá bidi và thuốc lá nung nóng. Động thái này đảo ngược đáng kể đợt tăng thuế mạnh được áp dụng từ cuối năm 2024.

Theo các nhà chức trách Maldives, quyết định áp thuế trước đó đã vô tình kích cầu thị trường thuốc lá lậu và các giải pháp thay thế khác nằm ngoài vòng kiểm soát của cơ quan quản lý khi giá bán lẻ thuốc lá hợp pháp tăng lên vượt khả năng chi trả của nhiều người tiêu dùng trong nước. Trong khi đó, nhu cầu hút thuốc không suy giảm tương ứng như mong đợi.

Không chỉ diễn ra ở cấp quốc gia, xu hướng cập nhật chính sách dựa trên dữ liệu thực tế còn diễn ra trong các báo cáo kỹ thuật có tính quốc tế nhằm hướng tới mục tiêu: bảo vệ thanh thiếu niên song song với hỗ trợ người hút trưởng thành chuyển đổi sang các lựa chọn ít rủi ro hơn.

Báo cáo TobReg 2025 của WHO cũng nêu quan ngại về các chính sách cực đoan hướng tới mục tiêu ngăn chặn thanh thiếu niên bắt đầu sử dụng nicotine, có thể vô tình cản trở động lực chuyển sang giải pháp giảm tác hại so với thuốc lá truyền thống của người hút trưởng thành.

TS. Matthew R. Holman, nguyên Giám đốc Khoa học Trung tâm Sản phẩm Thuốc lá thuộc Cục Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) nhận định, các lệnh cấm toàn diện hoặc đánh thuế quá cao với sản phẩm không khói có thể khiến người dùng khó từ bỏ thói quen hút thuốc lá điếu hơn.

Nhiều quốc gia phải điều chỉnh chính sách để thuận theo nhu cầu thực tiễn

Maldives không phải là quốc gia đầu tiên điều chỉnh chính sách kiểm soát thuốc lá sau quá trình triển khai thực tế. Bhutan cũng là một ví dụ đáng chú ý. Từ năm 2004, quốc gia này đã áp dụng một trong những lệnh cấm thuốc lá nghiêm ngặt nhất thế giới, với mục tiêu hạn chế tối đa việc tiêu thụ và mua bán thuốc lá. Thế nhưng, sau gần hai thập kỷ gặp nhiều khó khăn trong cuộc chiến chống lậu và hoạt động mua bán trái phép, nước này đã dỡ bỏ lệnh cấm vào năm 2021. Đến nay, Bhutan đã hợp pháp hóa cả thuốc lá truyền thống lẫn các giải pháp thay thế, như thuốc lá nung nóng và túi ngậm nicotine.

Thái Lan đã hợp pháp hóa túi ngậm nicotine từ năm 2025, dù vẫn tiếp tục cấm TLĐT, đồng thời áp dụng quy định chỉ người từ 20 tuổi trở lên mới được mua nhằm kiểm soát việc tiếp cận của thanh thiếu niên (Ảnh: Nicohub).

Bangladesh cũng là một quốc gia Nam Á điển hình khác đại diện cho hình mẫu điều chỉnh chính sách thích ứng với điều kiện thực tế để phát huy hiệu quả. Vào tháng 4/2026, Quốc hội nước này đảo ngược lệnh cấm thuốc lá không khói chỉ sau vài tháng ban hành. Ông Hasnat Alam, chuyên gia kinh tế kiêm Giám đốc cấp cao Tổ chức Trao đổi Chính sách Bangladesh (PEB) nhấn mạnh các giải pháp giảm tác hại đang được nhân rộng. Ông kêu gọi việc xây dựng quy định trên cơ sở khoa học thay vì áp dụng các biện pháp cấm đoán hoặc đánh thuế quá mức, bởi những cách tiếp cận này có thể vô tình tạo dư địa cho thị trường chợ đen phát triển.

Tại Đông Nam Á, Thái Lan là một ví dụ đáng chú ý về sự điều chỉnh chính sách dựa trên thực tiễn quản lý. Dù duy trì lệnh cấm TLĐT trong nhiều năm, quốc gia này vẫn ghi nhận những thách thức trong kiểm soát thị trường bất hợp pháp và tình trạng sử dụng trong giới trẻ. Trong bối cảnh đó, Thái Lan đã xác nhận hợp pháp hóa túi ngậm nicotine từ năm 2025 và đưa sản phẩm này vào khuôn khổ quản lý hiện hành. Cách tiếp cận này được xem là bước đi thận trọng nhằm tăng cường kiểm soát thị trường, đồng thời thử nghiệm mô hình quản lý tương xứng với mức độ rủi ro của các sản phẩm nicotine mới, thay vì áp dụng biện pháp cấm hoàn toàn.

Ở khu vực châu Mỹ, Agentina, Mexico và Panama là một số ví dụ cụ thể cho việc thay đổi chính sách đối với các sản phẩm thay thế không khói thuốc, dù các quốc gia này đều từng được WHO tuyên dương vì các chính sách kiểm soát thuốc lá trước đó.

Cụ thể, tháng 5/2026, Bộ Y tế Agentina ban hành Nghị quyết 549/2026, chuyển từ mô hình "cấm tuyệt đối" sang "quản lý có điều kiện" đối với thuốc lá nung nóng, túi ngậm nicotine và TLĐT, trong đó ghi nhận các sản phẩm này có mức độ rủi ro thấp hơn so với thuốc lá truyền thống.

Panama cũng từng là một trong những nước có lệnh cấm nghiêm ngặt nhất khu vực với Luật 315/2022 cấm sử dụng, nhập khẩu và kinh doanh các sản phẩm thuốc lá không khói. Đến tháng 5/2024, Tòa án Tối cao nước này tuyên Luật trên là vi hiến vì sai sót trong quy trình lập pháp. Sau đó Chính phủ Panama ban hành Nghị quyết 146/2025 để đưa sản phẩm vào quản lý cùng với quy định cấm bán cho người dưới 18 tuổi, cấm quảng cáo…

Tại Mexico, dù Chính phủ thúc đẩy sửa đổi Hiến pháp để siết chặt lệnh cấm TLĐT năm 2025, nhưng không đề cập đến thuốc lá nung nóng. Trên thực tế Mexico vẫn cho phép một số doanh nghiệp nhập khẩu và kinh doanh sản phẩm này.

Sự thay đổi chính sách tại Maldives và nhiều quốc gia khác cho thấy không có một mô hình chính sách nào phù hợp cho mọi hoàn cảnh. Các khuyến nghị quốc tế có thể đóng vai trò tham khảo quan trọng, nhưng thực tiễn triển khai và hiệu quả thực chất mới là thước đo cuối cùng. Chính vì vậy, nhiều quốc gia đã lựa chọn điều chỉnh chính sách để thích ứng với bối cảnh thực tế, bất kể đó là theo hướng quản lý có kiểm soát hay tiếp tục duy trì các biện pháp hạn chế, nhằm bảo đảm các mục tiêu chính sách được thực hiện hiệu quả hơn.