Mâm cơm dâng Vua Hùng: Giữ mạch cội nguồn trong kỷ nguyên số (Bài 1)

Không gian bếp xưa truyền lửa giá trị văn hóa

Khác với thường lệ, gian bếp tại gia đình ông Triệu Khánh Nghị (Khu 2, xã Hy Cương, tỉnh Phú Thọ) từ sáng sớm đã rộn ràng và ấm lửa, chõ xôi đỗ xanh nghi ngút hơi nóng. Những hạt nếp trắng trong sau khi đồ chín trở nên căng bóng, dẻo quánh, quyện đều với lớp đỗ xanh tơi bùi, vàng ươm. Người đứng bếp dùng đũa cả đảo nhẹ tay để hạt xôi tơi đều mà không nát, thỉnh thoảng rưới thêm chút mỡ gà để tạo độ bóng và dậy hương thơm. Khi mở vung, làn hơi nóng mang theo mùi nếp mới quyện với vị bùi của đỗ lan tỏa khắp gian bếp xưa, gợi cảm giác ấm áp, gần gũi. Mẻ xôi sau khi chín được xới ra mâm, ép khuôn gọn gàng, bề mặt mịn, từng hạt rõ ràng, vừa đẹp mắt vừa thể hiện sự tươm tất, chỉnh chu.

Gian bếp tại gia đình ông Triệu Khánh Nghị (Khu 2, xã Hy Cương, tỉnh Phú Thọ) từ sáng sớm đã rộn ràng và ấm lửa.

Cùng thời điểm đó, tại khu vực sân Khu Di tích Đền Hùng, không khí lễ hội cũng đang diễn ra sôi nổi với Hội thi gói bánh chưng, bánh giầy, một hoạt động tái hiện truyền thống gắn với truyền thuyết Lang Liêu. Các nghệ nhân từ mười tám đội tham gia cuộc thi đến từ các xã, phường trên địa bàn tỉnh tất bật rửa lá, vo gạo, giã bánh, thu hút đông đảo người dân và du khách thập phương theo dõi. Tiếng cổ vũ, tiếng chày giã bánh giầy vang lên rộn ràng, tạo nên một không gian vừa trang nghiêm vừa giàu tính cộng đồng cho Lễ hội Đền Hùng 2026.

Bên bếp lửa, nồi canh rau sắn, món ăn chan chứa hương vị của người trung du đang sôi lăn tăn. Rau sắn được vò kỹ, ủ chua đúng độ rồi rửa lại nhiều lần cho dịu vị, khi nấu lên chuyển sang màu xanh sẫm đặc trưng. Trong bát canh trong veo là những sợi rau sắn xanh mềm, được vò kỹ nên không còn vị chát gắt, chỉ còn lại độ bùi nhẹ và hơi ngai ngái rất đặc trưng của lá sắn non. Xen giữa là những con tép nhỏ đỏ hồng, được rang sơ cho dậy mùi rồi thả vào nồi nước, tạo nên vị chua thanh tự nhiên, không cần nêm nếm cầu kỳ mà vẫn ngon tròn vị.

Ở một góc bếp khác, không còn cảnh tất bật gói bánh như trước, thay vào đó là công đoạn sắp xếp bánh chưng, bánh giầy ra đĩa sao cho cân đối, đẹp mắt. Những chiếc bánh chưng vuông vức, xanh màu lá dong được lau khô, đặt ngay ngắn; bánh giầy trắng mịn, tròn đầy được xếp chồng khéo léo lên chiếc mâm cổ, tạo nên sự hài hòa về hình thức, vừa trang trọng vừa giữ đúng ý nghĩa biểu trưng, thể hiện quan niệm về trời - đất và nền văn minh nông nghiệp lúa nước của người Việt Nam.

Không dừng lại ở đó, mâm cỗ còn được bổ sung những món ăn dân dã đặc trưng của vùng trung du. Nồi sắn luộc được đặt cạnh bếp, những củ sắn trắng ngần sau khi bóc vỏ, luộc chín bở, tỏa mùi thơm nhẹ, ăn bùi và ngọt hậu. Bánh sắn hấp được chuẩn bị công phu hơn, sắn được mài nhuyễn, trộn đều rồi hấp cách thủy, khi chín có độ dẻo mềm, thoang thoảng vị ngọt tự nhiên, thường được nặn miếng nhỏ, bày gọn trên đĩa.

Ở chảo bên cạnh, củ kiệu xào đang dậy mùi thơm đặc trưng, vị hăng nhẹ của kiệu hòa quyện với độ giòn dai của lòng mề gà được làm sạch kỹ, xào nhanh tay trên lửa lớn để giữ độ tươi ngon. Những món ăn giản dị nhưng đậm đà ấy góp phần làm phong phú thêm mâm cơm, phản ánh rõ nét khẩu vị và văn hóa ẩm thực của người dân vùng trung du Bắc Bộ.

Người dân làng Cổ Tích vẫn giữ thói quen tự tay chuẩn bị lễ vật cho mâm cơm.

Những người con, cháu trong gia đình, người thì rửa, nhặt từng bó rau, người khéo léo thái gọn nguyên liệu, sắp xếp ngay ngắn từng món ăn trên bàn. Tiếng nói cười xen lẫn tiếng xoong nồi, tạo nên một không khí vừa rộn ràng vừa thân thuộc. Các thành viên trẻ không chỉ làm theo mà còn được giải thích về ý nghĩa của từng món ăn, từng bước trong khi chuẩn bị.

Từ cách chọn nguyên liệu, giữ lửa, đến cách bày biện mâm cỗ sao cho cân đối. Mỗi công đoạn đều có người đảm nhận, nhịp nhàng như một “kịch bản” đã được lưu giữ qua nhiều năm. Tất cả đều trở thành những “bài học sống” sinh động. Việc “học” này không gói gọn trong kỹ năng nấu nướng, mà còn là dịp để các thế hệ trong gia đình cùng tham gia, tiếp cận với những giá trị tinh thần gắn với tín ngưỡng thờ cúng Vua Hùng.

Không khí Hội thi gói, nấu bánh chưng và giã bánh giầy diễn ra sôi nổi tại sân Đền Khu Di tích.

Có thể thấy, từ gian bếp nhỏ gia đình đến không gian lễ hội rộng lớn, những giá trị ấy không chỉ được nhắc lại bằng lời nói, mà còn được “truyền” qua từng thao tác, từng món ăn cụ thể. Chính trong quá trình chuẩn bị mâm cỗ, giá trị truyền thống được tiếp nối một cách tự nhiên, bền bỉ, như ngọn lửa văn hóa tiếp qua từng thế hệ.

Văn hóa truyền thống thích ứng linh hoạt trong đời sống số

Trong bối cảnh biến động văn hóa cùng nhịp sống hiện đại, hình thức tổ chức mâm cơm ngày Giỗ Tổ cũng có những thay đổi rõ rệt, thể hiện sự chuyển dịch từ cách làm truyền thống sang những lựa chọn linh hoạt hơn. Trước đây, việc chuẩn bị mâm cỗ thường diễn ra từ rất sớm, thậm chí kéo dài từ ngày hôm trước. Các gia đình dành nhiều thời gian cho từng công đoạn: chọn nguyên liệu, sơ chế, nấu nướng và bày biện. Không gian bếp luôn đỏ lửa, các thế hệ quây quần, vừa làm vừa trò chuyện. Mâm cỗ vì thế không chỉ là sản phẩm cuối cùng mà còn là cả một quá trình gắn kết gia đình, nơi mỗi thao tác đều mang tính nghi lễ và được thực hiện với sự cẩn trọng.

"Dù ai đi ngược về xuôi, nhớ ngày Giỗ Tổ mùng Mười tháng Ba".

Trong khi đó, ở đời sống hiện đại, quá trình này đã được rút gọn đáng kể. Nhiều gia đình lựa chọn đặt cỗ từ các dịch vụ ẩm thực hoặc chuẩn bị những món ăn đơn giản, phù hợp với quỹ thời gian hạn hẹp. Không còn cảnh sửa soạn kéo dài, việc nấu nướng có thể chỉ diễn ra trong vài giờ, thậm chí được “order, ship” từ bên thứ ba. Với một thao tác nhỏ trên màn hình điện thoại, không gian bếp vì thế cũng bớt đi sự tất bật, thay vào đó là sự tiện lợi và nhanh chóng. Truyền thống đề cao sự đầy đủ, cân đối về lễ vật, coi đó là biểu hiện của lòng thành thì hiện đại, nhiều gia đình có xu hướng giản lược hình thức, chú trọng hơn vào ý nghĩa tinh thần. Mâm cơm có thể ít món hơn, cách bày biện không quá cầu kỳ, nhưng vẫn đảm bảo sự trang nghiêm cần thiết.

Các nghi thức như thắp hương, dâng lễ, tưởng nhớ tổ tiên, công lao dựng nước của các Vua Hùng được thực hiện đầy đủ, đúng thời điểm. Gia đình trẻ, dù bận rộn, vẫn dành thời gian sum họp, cùng nhau thực hiện nghi lễ, hoặc ít nhất là giữ một khoảnh khắc trang nghiêm trong ngày Quốc Tổ với lòng thành kính, hướng về cội nguồn dân tộc.

Chia sẻ với phóng viên Điện tử và Ứng dụng, ông Trần Anh Xuân, Chủ tịch Ủy ban MTTQ VN xã Hy Cương cho biết: "Việc bổ sung những món ăn hiện đại không làm thay đổi nghi thức truyền thống mà góp phần làm phong phú thêm hình thức thể hiện lòng thành kính đối với tổ tiên. Đây cũng là minh chứng cho sự vận động linh hoạt các phong tục trong đời sống hiện đại, khi các giá trị truyền thống được gìn giữ nhưng vẫn có sự thích ứng thay đổi phù hợp với điều kiện thực tế. Dù có sự đa dạng trong lễ vật nhưng điểm chung của các mâm cỗ dâng cúng vẫn là sự trang nghiêm, thành kính, thể hiện đạo lý uống nước nhớ nguồn đã hằn sâu trong đời sống người Việt Nam chúng ta".

Lễ vật như bánh chưng, bánh giầy không chỉ là món ăn mà còn mang tính biểu tượng sâu sắc: tượng trưng cho trời – đất, cho vũ trụ quan của người Việt cổ. Đây là điều gần như không thay đổi qua hàng nghìn năm. Dù mâm cơm có thể giản lược hay phong phú hơn, nhưng việc đặt những biểu tượng này lên bàn thờ chính là cách người Việt tái khẳng định mối liên hệ với tổ tiên.

Công nghệ trở thành “không gian nghi lễ mở rộng”

Trước đây, mâm cơm dâng Vua Hùng chỉ giới hạn trong không gian gia đình, nơi các thành viên trực tiếp tham gia chuẩn bị mâm cỗ, thì hiện nay, sự hiện diện ấy đã được “mở rộng” qua môi trường số.

Do bận rộn với công việc nơi xa, không thể trở về sum họp bên mâm cơm dâng lên Vua Hùng trong ngày Giỗ Tổ. Thông qua cuộc gọi video, chị Nguyễn Thị Lan, hiện đang sinh sống và làm việc tại Đài Loan cùng nhiều người con xa quê vẫn giữ trọn mạch kết nối với gia đình. Qua màn hình điện thoại, chị luôn dõi theo từng công đoạn chuẩn bị mâm cỗ, lắng nghe tiếng nói quen thuộc của người thân, thậm chí góp ý từ xa như thể khoảng cách địa lý được thu hẹp lại trong khoảnh khắc thiêng liêng hướng về nguồn cội.

Sự kết nối này tạo ra một lớp không gian số song hành với không gian vật lý, nơi khoảng cách địa lý không còn là giới hạn tuyệt đối. Trong sự đan xen giữa hai không gian ấy, chiếc điện thoại không còn là phương tiện liên lạc đơn thuần. Công nghệ trở thành một dạng “không gian nghi lễ mở rộng”, nơi các thành viên trong gia đình vẫn có thể chia sẻ mọi khoảnh khắc quan trọng, dù không cùng hiện diện.

Mâm cơm thành kính dâng lên Vua Hùng

Nhiều bạn trẻ chủ động tìm hiểu về ý nghĩa của từng lễ vật, tham gia chuẩn bị mâm cơm cùng gia đình. Thậm chí, họ còn góp phần lan tỏa giá trị này qua mạng xã hội, giúp phong tục không chỉ được giữ gìn mà còn được “sống” trong một không gian mới.

Nghi lễ không biến mất, mà đang được tái định hình theo điều kiện sống mới. Ký ức gia đình, sự gắn kết thế hệ và ý nghĩa tri ân tổ tiên vì thế vẫn được duy trì nhưng thông qua một hình thức trung gian mang tính công nghệ.

Việc thay đổi hình thức nhưng giữ nguyên tinh thần cho thấy khả năng thích ứng của văn hóa Việt trước những biến động của xã hội. Trong dòng chảy ấy, hình ảnh mâm cỗ, dù là truyền thống hay hiện đại nhưng vẫn giữ vai trò như một “điểm neo” văn hóa.

Người dân vẫn giữ tinh thần thành kính, vẫn coi đây là dịp quan trọng để sum họp gia đình và giáo dục con cháu về truyền thống.

Truyền thống không đứng yên trong khuôn khổ cũ, mà đang thích ứng với đời sống số, nơi sự kết nối không còn phụ thuộc hoàn toàn vào khoảng cách địa lý, mà được duy trì bằng sự hiện diện liên tục qua màn hình. Sự khác biệt giữa xưa và nay không phải là sự đứt gãy, mà là quá trình điều chỉnh để phù hợp với hoàn cảnh, giá trị hướng về cội nguồn vẫn được bảo lưu như một sợi dây xuyên suốt trong đời sống đương đại.

Còn nữa...

Hy Cương, vùng đất gắn trực tiếp với Khu di tích Đền Hùng, việc tự tay chuẩn bị mâm cơm dâng lên Vua Hùng trong ngày Quốc Tổ có ý nghĩa thiêng liêng hơn hết. Mỗi mâm cơm không chỉ là của một gia đình mà còn đại diện cho cả cộng đồng hướng về cội nguồn.

Hiện nay, phong tục chuẩn bị mâm cơm thắp hương trong ngày Giỗ Tổ Hùng Vương không còn chỉ giới hạn trong phạm vi tỉnh Phú Thọ, mà đã lan tỏa tới nhiều địa phương khác trên cả nước, từ nông thôn đến đô thị, thậm chí hiện diện trong cộng đồng người Việt ở nước ngoài.

Ở mỗi không gian văn hóa khác nhau, cách thức tổ chức mâm cơm có sự điều chỉnh linh hoạt. Có nơi giữ nguyên tương đối đầy đủ các món ăn truyền thống với tính chất trang nghiêm, có nơi giản lược theo điều kiện sinh hoạt, thậm chí mang tính biểu trưng nhiều hơn nghi lễ. Tuy nhiên, sự khác biệt về hình thức không làm thay đổi điểm chung cốt lõi: đều hướng về cội nguồn dân tộc và thể hiện lòng tri ân đối với tổ tiên.

Sự lan tỏa rộng khắp này cho thấy một thực tế đáng ghi nhận: phong tục không chỉ tồn tại trong không gian địa lý gốc, mà đang được tái hiện và thích ứng trong nhiều bối cảnh xã hội khác nhau. Đây cũng là biểu hiện rõ nét của quá trình vận động văn hóa trong đời sống hiện đại, khi truyền thống vừa được bảo lưu giá trị nền tảng, vừa mở rộng khả năng tồn tại trong những không gian sống đa dạng hơn.