Mặn mòi vị muối biển Hòn Khói

Diêm dân Hòn Khói thu hoạch muối.

Là một trong những vùng sản xuất muối lớn nhất miền trung, nơi đây không chỉ tạo sinh kế cho nhiều thế hệ người dân địa phương mà còn lưu giữ nghề làm muối truyền thống như một phần di sản văn hóa vùng biển. Dẫu trải qua nhiều thăng trầm, những diêm dân Hòn Khói vẫn bền bỉ bám đồng, gìn giữ vị mặn của biển trong từng hạt muối kết tinh từ nắng, gió và mồ hôi lao động.

Kết tinh thành "hạt ngọc vị biển"

Khi mặt trời vừa nhô lên từ dưới mặt biển, những tia nắng đầu tiên chiếu xuống, cánh đồng muối Hòn Khói rực rỡ trong sắc trắng tinh khiết. Tiếng dụng cụ cào muối sột soạt trên mặt ruộng, tiếng xe cút kít chở muối của diêm dân hòa quyện trong một bản hòa ca của sự nhẫn nại, kỷ luật trong từng đường cào, trên mỗi khuôn mặt, trong những giọt mồ hôi để kết thành những hạt muối trắng tinh tương phản với đôi bàn tay sạm nắng và gió biển.

Giữa cánh đồng muối trắng lóa dưới nắng hè oi ả, ông Nguyễn Chà (70 tuổi), người có hơn 40 năm gắn bó với nghề làm muối, gương mặt hao gầy, làn da sạm đen bởi nắng gió, hằn sâu những nếp nhăn của thời gian.

Ông kể, nghề làm muối không có khái niệm ngày nghỉ. Mùa muối bắt đầu cũng là lúc diêm dân quen với nhịp sống thức dậy từ khi trời còn chưa sáng. Khoảng 4 giờ diêm dân đã ra đồng, lúc đó trời còn mát cho nên tranh thủ cào muối; đến khoảng 9-10 giờ, mặt trời lên cao, hơi nóng từ mặt ruộng muối hắt lên bỏng rát, hơi muối quyện trong gió...

“Để làm ra một hạt muối phải trải qua nhiều công đoạn. Nước biển được dẫn vào hồ chứa để “giang nước” khoảng một tuần, sau đó tiếp tục bơm sang hồ trung cấp nhằm nâng dần độ mặn. Khi nước đạt khoảng từ 20-25o mặn mới được đưa vào các ô kết tinh. Nếu thời tiết thuận lợi, nắng liên tục trong khoảng bốn ngày, những tinh thể muối bắt đầu kết tinh trắng mặt ruộng và diêm dân tiến hành thu hoạch. Mặc dù quy trình không quá phức tạp nhưng thành bại của cả vụ muối lại phụ thuộc gần như hoàn toàn vào ông trời...”, ông Nguyễn Chà cho biết.

Nhắc đến những năm tháng đã qua, diêm dân già lặng đi một lúc, đôi mắt ông Chà đỏ hoe khi nhớ về quãng thời gian chưa có nhiều phương tiện hỗ trợ. Ông chia sẻ: “Ngày trước cực hơn bây giờ nhiều. Muối cào xong phải cho vô từng bao, chất lên xe rồi theo xe ra tận cảng để bốc xuống tàu. Mỗi hạt muối bán ra đều chất chứa những giọt mồ hôi của người làm muối. Người Hòn Khói sống nhờ nghề muối. Cực thì cực, nhưng nhờ hạt muối mà gia đình có cái ăn, con cái được học hành. Bao thế hệ lớn lên từ đồng muối này cho nên ai cũng thương nghề, sống chết với nghề”.

Ông Chà vừa dứt lời, bà Nguyễn Thị Niên, diêm dân cũng có 32 năm gắn bó với nghề tiếp nối câu chuyện, hai con người, hai phần việc, nhưng đều có chung một tình yêu với nghề làm muối. Bà Niên cho biết, nghề này phụ thuộc gần như hoàn toàn vào điều kiện tự nhiên. Muối có được hay không là nhờ trời. Mùa hè nước biển mặn, nắng nhiều thì muối kết tinh nhanh, sản lượng cao. Gặp trời mưa hoặc âm u, nước biển nhạt, muối khó kết tinh, coi như mất công cả vụ.

“Để có 1ha ruộng kết tinh phải chuẩn bị khoảng 3ha diện tích giang nước. Khi nước được đưa vào các thửa ruộng để kết tinh, đối với ruộng lót bạt sản xuất muối sạch, chỉ cần từ 5 đến 7 ngày nắng là có thể thu hoạch. Còn ruộng muối đất phải mất từ 10 ngày đến nửa tháng mới kết tinh, nhưng nếu thời tiết thuận lợi thì năng suất muối đất thường cao hơn”, bà Niên chia sẻ.

Dẫu công việc luôn đối mặt với cái nắng có khi vượt ngưỡng 40oC, với những cơn đau lưng, đôi bàn tay nứt nẻ vì nước muối và nỗi lo mỗi khi trời chuyển mưa, bà Niên vẫn chưa từng nghĩ sẽ rời bỏ nghề. “Nghề này cực lắm, nhưng quen rồi, mỗi khi trời mưa ở nhà lại thấy nhớ đồng, chỉ mong trời nắng đều để có muối thu hoạch, có thêm thu nhập lo cho gia đình”, bà Niên nói.

Những diêm dân gắn bó với nghề muối không chỉ là kế sinh nhai mà còn là vẻ đẹp rất riêng của miền biển. Những ô ruộng lấp lánh dưới nắng vàng rực rỡ, từng tinh thể muối kết tinh, nở trắng như những bông hoa pha lê trên mặt ruộng. Nhìn cảnh đó, bao nhiêu mệt nhọc cũng trôi đi theo từng cơn gió biển.

Giữ nghề giữa những đổi thay

Ông Lê Minh Châu, Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân phường Đông Ninh Hòa cho biết, toàn phường hiện có hơn 430ha sản xuất muối, với khoảng 240 hộ còn gắn bó với nghề, trong đó có gần 200 hộ tham gia Hợp tác xã sản xuất muối 1/5 Ninh Diêm.

Theo ông Châu, nghề muối không chỉ mang ý nghĩa về kinh tế mà còn là một phần bản sắc của vùng đất Đông Ninh Hòa. “Hằng năm, lượng muối sản xuất bình quân đạt hơn 28.000 tấn, tạo nguồn thu nhập ổn định cho diêm dân Hòn Khói. Nghề muối là một trong những nghề truyền thống của địa phương, tạo việc làm và thu nhập cho người dân, góp phần gìn giữ bản sắc văn hóa vùng ven biển. Những cánh đồng muối Hòn Khói là nét đặc trưng của địa phương và cũng là tiềm năng để phát triển các sản phẩm đặc trưng, gắn với du lịch trải nghiệm trong thời gian tới”.

Tuy nhiên, hiện tại nghề muối phải đối mặt với nhiều khó khăn. Biến đổi khí hậu khiến cho thời tiết diễn biến thất thường, những cơn mưa trái mùa làm ảnh hưởng đến quá trình kết tinh muối. Trong khi giá muối không ổn định, sản phẩm chủ yếu vẫn là muối thô, giá trị gia tăng chưa cao, chưa tương xứng với công sức của người làm nghề.

“Hiệu quả kinh tế của nghề muối hiện chưa thật sự tương xứng với công sức của diêm dân. Việc ứng dụng khoa học, công nghệ vào sản xuất còn hạn chế, hạ tầng phục vụ sản xuất, chế biến và bảo quản chưa đồng bộ, doanh nghiệp tham gia liên kết tiêu thụ còn ít, đây là những vấn đề địa phương đang từng bước tháo gỡ để người dân yên tâm gắn bó với nghề”, ông Lê Minh Châu trăn trở.

Để nâng cao giá trị hạt muối, thời gian qua, địa phương đã tăng cường kết nối giữa người sản xuất với doanh nghiệp, hợp tác xã và các cơ sở thu mua nhằm hình thành chuỗi liên kết tiêu thụ ổn định. Đồng thời, địa phương cũng khuyến khích đầu tư chế biến sâu, xây dựng thương hiệu, quảng bá sản phẩm và hỗ trợ người dân ứng dụng khoa học-kỹ thuật vào sản xuất.

Trên cơ sở đó, địa phương tiếp tục nghiên cứu xây dựng và phát triển thương hiệu Muối Hòn Khói, từng bước nâng cao chất lượng, giá trị và sức cạnh tranh cho đầu ra sản phẩm. Cùng với đó là đẩy mạnh ứng dụng khoa học-kỹ thuật, tăng cường liên kết giữa người sản xuất với doanh nghiệp, hợp tác xã để hình thành chuỗi giá trị bền vững.

Bên cạnh đó, địa phương cũng định hướng phát triển làng nghề muối gắn với du lịch trải nghiệm, kết nối với Khu du lịch Dốc Lết và các điểm đến ven biển Đông Ninh Hòa. Tới đây, du khách được ngắm cánh đồng muối, tìm hiểu quy trình làm ra hạt muối, có thể trực tiếp trải nghiệm cào muối, gánh muối, góp phần nâng cao giá trị hạt muối, tạo thêm sinh kế cho người dân và gìn giữ nghề làm muối truyền thống.

Có lẽ, giá trị lớn nhất của cánh đồng muối Hòn Khói không chỉ nằm ở hàng chục nghìn tấn muối được làm ra mỗi năm, mà chính là sự bền bỉ, kiên trì của những diêm dân trong hành trình gìn giữ nghề truyền thống cha ông để lại. Trong mỗi hạt muối trắng tinh khiết kết tinh từ nắng, gió và nước biển, luôn lấp lánh những giọt mồ hôi và tình yêu nghề của bao thế hệ diêm dân.