Mạng xã hội và cuộc chiến giành lại tuổi thơ: Bài 1: Từ những vụ trẻ em tự tử đến phiên tòa Oakland

Trước cửa Tòa án Liên bang tại Oakland, bang California, Mỹ, vào sáng ngày phiên tòa xét xử vụ kiện Meta bắt đầu, một nhóm phụ nữ xếp hàng phía sau tấm biển ghi tên những đứa trẻ đã mất. Mary Rodee kể lại câu chuyện của con trai bà, Riley Basford, 15 tuổi, đã tự tử sau nhiều giờ trò chuyện trên Facebook Messenger với một kẻ giả danh thiếu nữ. Bà nói, người ta gọi đó là hành vi tự tử bột phát, còn bà gọi đó là hậu quả có thể lường trước của một hệ thống đặt lợi ích của doanh nghiệp lên trên sự an toàn của trẻ em. Bên trong phòng xử chật kín phóng viên, luật sư và người dự khán. Phiên tòa được giới quan sát pháp lý Mỹ đánh giá là vụ kiện có hệ quả lớn nhất từ trước đến nay nhằm vào một công ty công nghệ.

Thiết kế bị cáo buộc gây nghiện

Vụ kiện do một liên minh lưỡng đảng gồm 29 tổng chưởng lý bang khởi kiện từ cuối năm 2023. Tuy nhiên, trong phiên tòa lần này, chỉ có 4 bang gồm California, Colorado, Kentucky và New Jersey đứng ra tranh tụng, với cáo buộc Meta thiết kế các sản phẩm gây nghiện, vi phạm luật bảo vệ người tiêu dùng của từng bang. Cả 29 bang cùng theo đuổi một cáo buộc liên bang riêng về việc thu thập dữ liệu của trẻ dưới 13 tuổi mà không có sự đồng ý xác thực của cha mẹ, vi phạm Đạo luật Bảo vệ Quyền riêng tư Trực tuyến của Trẻ em. 25 bang còn lại sẽ ra tòa trong các phiên xét xử sau.

Cảnh báo nguy hiểm trên các nền tảng MXH

Nữ Phó tổng chưởng lý bang California Megan ONeill tóm gọn 4 cáo buộc của các bang gồm: "Móc câu"; giữ người dùng ở lại lâu nhất có thể; thu thập dữ liệu người dùng; che giấu sự thật khi phát ngôn trước công chúng.

Bà lập luận rằng, dựa trên chính các khảo sát nội bộ, Meta biết rõ mức độ ảnh hưởng đáng kể của các nền tảng đối với sức khỏe tâm thần của thanh thiếu niên, dù nhà sáng lập Zuckerberg và người đứng đầu Instagram Adam Mosseri từng đưa ra những phát biểu ngược lại trước Quốc hội. Bà ONeill dẫn số liệu cho thấy mức độ tổn hại: cứ 5 thanh thiếu niên thì có 1 em cảm thấy tiêu cực về bản thân sau khi sử dụng các ứng dụng của Meta. Một khảo sát nội bộ năm 2021 cũng cho thấy một tỷ lệ đáng kể trẻ từ 13-15 tuổi từng chứng kiến hành vi bắt nạt, có sự so sánh bản thân theo hướng tiêu cực, nội dung bạo lực hoặc những lời tán tỉnh không mong muốn.

Đại diện Meta, luật sư Paul Schmidt, cho rằng công ty đã khảo sát và nhắc nhở về thời gian sử dụng từ năm 2018; bổ sung tính năng nhắc nghỉ giải lao và gợi ý chuyển chủ đề từ năm 2021; đồng thời triển khai tài khoản dành cho tuổi teen từ năm 2024. Ông Schmidt phản bác, cho rằng phía công tố đang bóp méo dữ liệu, bởi cũng trong khảo sát đó, 41% thanh thiếu niên cho biết họ có cảm nhận tích cực. Hai bên cùng sử dụng một bộ số liệu để kể hai câu chuyện khác nhau - một chi tiết đáng chú ý để hiểu vì sao loại vụ kiện này khó phân định.

Nhân chứng đầu tiên của phía các bang là ông Arturo Bejar, cựu Giám đốc kỹ thuật Facebook giai đoạn 2009-2015, sau đó làm nhà thầu độc lập phụ trách vấn đề an toàn của Instagram thêm hai năm. Meta từng tìm cách ngăn ông ra làm chứng vì liên quan đến việc xóa tin nhắn trên Signal với một cựu nhân viên khác, nhưng Thẩm phán Yvonne Gonzalez Rogers bác đề nghị này. Ông Bejar từng làm chứng chống Meta tại 4 phiên tòa trước.

Ông khai rằng "di chuyển nhanh và đập vỡ mọi thứ" từng là khẩu hiệu tại Meta. Công ty áp dụng cách tiếp cận "không hỏi, không nói" trong việc giám sát trẻ dưới 13 tuổi. Nhiều sản phẩm, như video ngắn Reels, được tung ra mà vấn đề an toàn không phải là yếu tố được cân nhắc ngay từ đầu. Ông cũng khai rằng nội dung bị báo cáo là có hại chỉ thực sự bị gỡ trong 0,02% số lần báo cáo, tạo ra một ấn tượng sai lệch về mức độ an toàn.

Lý do cá nhân khiến ông theo đuổi vấn đề này xuất phát từ chính những gì con gái ông từng gặp phải. Khi sử dụng Instagram ở tuổi thiếu niên, cô bé từng nhận những lời gạ gẫm tình dục không mong muốn, hình ảnh khiếm nhã và những lời sỉ nhục, trong khi hệ thống báo cáo khi đó không hiệu quả để cô bé phản ánh.

Một phụ nữ giương khẩu hiệu ghi tên các trẻ em đã chết liên quan đến mạng xã hội bên ngoài phiên tòa kiện Meta. Ảnh: AP

Sang ngày làm chứng thứ hai, 19/8, ông Bejar khai rằng văn hóa vận hành từ trên xuống của Meta khiến những thay đổi về thiết kế sản phẩm chỉ xảy ra khi đích thân Zuckerberg yêu cầu. Ông cũng phản bác phát ngôn năm 2021 của Zuckerberg - được đưa ra sau những tố cáo của cựu nhân viên Frances Haugen - cho rằng phát ngôn này không phù hợp với những gì ông từng chứng kiến.

Ngay sau đó, bồi thẩm đoàn nghe lại lời khai được ghi hình của bà Elena Davis, một nhà nghiên cứu của Meta từng khảo sát mức độ gây nghiện của mạng xã hội. Bà đọc từ chính báo cáo của mình rằng Meta có thể thay đổi Facebook để giảm khả năng hình thành thói quen khó bỏ.

Một luật sư theo dõi phiên tòa nhận định, bằng chứng chính của phía các bang đến từ những tài liệu nội bộ và cựu nhân viên Meta. Điều này khiến bị đơn khó bác bỏ độ tin cậy của các bằng chứng, bởi đó chính là những tài liệu do công ty tạo ra.

Điều các bang muốn hơn phạt tiền

Con số 200 tỷ USD tiền phạt được nhắc tới nhiều, nhưng cần hiểu đúng: đây là mức mà các tổng chưởng lý cho biết có thể nhắm tới, không phải mức tòa đã ấn định. Meta cảnh báo, nếu áp khung phạt tối đa theo luật định, con số trên lý thuyết có thể lên tới 1.400 tỷ USD – chỉ kém một chút so với mức vốn hóa thị trường khoảng 1.500 tỷ USD của công ty.

Một số nhà quan sát pháp lý cho rằng mối đe dọa lớn hơn đối với Meta không nằm ở tiền phạt, mà ở khả năng thẩm phán buộc công ty phải thay đổi thiết kế sản phẩm – loại bỏ tính năng cuộn vô tận, số lượt thích công khai và các thuật toán tối đa hóa tương tác. Đây mới là những yếu tố có thể đe dọa trực tiếp đến mô hình kinh doanh của Meta.

Danh mục các yêu cầu thay đổi cấu trúc mà liên minh các bang đưa ra có sức nặng dài hạn hơn cả tiền phạt, gồm: giới hạn độ tuổi; xóa các thuật toán và mô hình trí tuệ nhân tạo được xây dựng từ dữ liệu trẻ em; loại bỏ tính năng cuộn vô tận cùng thông báo đẩy; áp thời hạn sử dụng nghiêm ngặt; điều chỉnh thuật toán theo hướng ưu tiên sức khỏe thay vì tương tác; và siết chặt việc xác minh độ tuổi.

CEO Meta Mark Zuckerberg tại phiên điều trần trước Quốc hội Mỹ năm 2024

Cũng liên quan đến bảo vệ trẻ em, bang New Mexico đã mở một phiên tòa ngày 9/2/2026. Ngay trước phiên xử, các tài liệu nội bộ được giải mật cho thấy một cựu quản lý an toàn trẻ em của Meta từng cảnh báo lãnh đạo công ty trong email tháng 6/2020 rằng có thể có tới 500.000 nạn nhân mỗi ngày, chỉ riêng tại thị trường nói tiếng Anh, bị nhắm tới bằng các tin nhắn xâm hại tình dục.

Ngày 24/3/2026, bồi thẩm đoàn kết luận Meta cố ý vi phạm với 75.000 lần vi phạm và phạt 375 triệu USD. Đến ngày 6/8/2026, Thẩm phán Bryan Biedscheid buộc Meta nộp thêm 567 triệu USD vào quỹ khắc phục và cải cách có giám sát trong 5 năm, nâng tổng mức phạt lên 942 triệu USD.

Tại Los Angeles, tháng 3/2026, bồi thẩm đoàn kết luận Meta và YouTube có lỗi trong thiết kế sản phẩm gây nghiện, buộc hai công ty bồi thường 6 triệu USD cho nguyên đơn 20 tuổi, sử dụng bí danh KGM. Ngoài vụ kiện này, còn khoảng 1.600 vụ tương tự đang chờ xét xử. TikTok và Snap đã dàn xếp trước khi các vụ việc được đưa ra tòa, với các điều khoản không được công bố.

Bồi thẩm đoàn gồm 8 người tại Oakland - 5 phụ nữ và 3 nam giới - chỉ đưa ra phán quyết mang tính tư vấn. Thẩm phán Rogers mới là người quyết định trách nhiệm pháp lý và mức phạt.

Mọi nội dung được trình bày trong những ngày đầu phiên tòa vẫn chỉ là cáo buộc và lời khai, chưa phải phán quyết cuối cùng. Tòa án Mỹ, ngay cả khi tuyên phạt gần 1 tỷ USD trong vụ việc tại New Mexico, vẫn khẳng định mình không phải là nơi đặt ra giới hạn độ tuổi đối với trẻ em trên mạng xã hội, mà vấn đề này thuộc thẩm quyền quyết định của các nhà lập pháp tại Nghị viện.

(Còn tiếp...)