Mảnh gốm vỡ trên đồi đất vàng hé lộ bí ẩn kéo dài 100 năm ở Trung Quốc
Những mảnh gốm màu tại di chỉ Tây Âm giúp giải mã kỹ thuật chế tác, đời sống và giao lưu văn hóa thời tiền sử.
Phát hiện năm 1926 mở đầu hành trình khảo cổ đặc biệt
Tại huyện Hạ, thành phố Vận Thành, tỉnh Sơn Tây, Trung Quốc, những mảnh gốm vỡ được tìm thấy trên một sườn đồi đất vàng đã trở thành dấu mốc quan trọng trong lịch sử khảo cổ học nước này. Đó là di chỉ Tây Âm, địa điểm gắn với cuộc khai quật năm 1926 do nhà khảo cổ Lý Tế chủ trì.
Cuộc khai quật diễn ra cách đây một thế kỷ được xem là lần đầu tiên các học giả Trung Quốc độc lập tổ chức một cuộc khai quật khảo cổ học hiện đại theo phương pháp khoa học. Công trình không chỉ phát hiện nhiều di vật thời tiền sử mà còn đặt nền móng cho phương pháp nghiên cứu, ghi chép và phân loại hiện vật tại Trung Quốc.
Đến năm 2026, nhân dịp kỷ niệm 100 năm sự kiện này, Bảo tàng Sơn Tây phối hợp với Viện Nghiên cứu Khảo cổ tỉnh Sơn Tây tổ chức triển lãm chuyên đề Đọc lại Tây Âm – 100 năm khảo cổ học Trung Quốc bản địa hóa và khoa học hóa. Hơn 200 hiện vật và nhóm hiện vật từ 12 đơn vị bảo tàng, nghiên cứu được giới thiệu, trong đó có đồ gốm màu, bát gốm, trâm xương cùng những bản thảo và tài liệu khai quật do các nhà khảo cổ đời đầu để lại.

Bộ dụng cụ nghiền màu thời kỳ đồ đá mới. Ảnh: Bảo tàng Lịch sử Thiểm Tây.
Những hoa văn gốm màu phản ánh đời sống cư dân cổ
Di chỉ Tây Âm nằm tại lưu vực sông Tô Thủy, thuộc khu vực trung lưu sông Thanh Long, một nhánh của sông Tô Thủy. Khu di tích có diện tích phân bố khoảng 360.000 m², chứa dấu tích của nhiều giai đoạn văn hóa, chủ yếu thuộc văn hóa Ngưỡng Thiều, ngoài ra còn có văn hóa Miếu Để Câu giai đoạn II, văn hóa Long Sơn và thời kỳ đầu nhà Thương.
Trong số những hiện vật được phát hiện, đồ gốm màu đặc biệt thu hút sự chú ý. Các sản phẩm thường được trang trí bằng những đường nét hình học, hoa văn hình cánh hoa, tam giác cong và đôi khi có hình ảnh động vật được cách điệu. Những họa tiết này không đơn thuần mang mục đích trang trí mà còn phản ánh khả năng tư duy hình tượng, quan niệm thẩm mỹ và sự phát triển kỹ thuật của cộng đồng tiền sử.
Việc tạo ra một chiếc bình gốm có hoa văn phức tạp đòi hỏi nhiều công đoạn. Người thợ phải lựa chọn đất sét phù hợp, tạo hình sản phẩm, làm khô, chuẩn bị chất màu và kiểm soát quá trình nung. Các loại bột màu khoáng vật cần được nghiền, xử lý để đạt độ mịn và khả năng bám trên bề mặt gốm.
Những kỹ thuật này cho thấy nghề làm gốm thời tiền sử đã vượt khỏi hoạt động thủ công đơn giản. Người xưa có thể đã tích lũy kinh nghiệm về nguyên liệu, nhiệt độ và cách phối hợp màu sắc qua nhiều thế hệ, tạo nên những sản phẩm vừa phục vụ sinh hoạt vừa mang ý nghĩa văn hóa.
Cuộc khai quật mới hé lộ kỹ thuật chế tác và tổ chức cư trú
Không dừng lại ở những phát hiện năm 1926, di chỉ Tây Âm tiếp tục được nghiên cứu trong các đợt khai quật sau đó. Năm 1994, cuộc khai quật lần thứ hai góp phần xây dựng khung niên đại và hệ thống phân kỳ văn hóa cho khu di tích này. Đến tháng 7/2025, các nhà khảo cổ triển khai đợt khai quật thứ ba, tập trung vào khu vực hào bao quanh khu cư trú thời Ngưỡng Thiều giữa kỳ.
Trên diện tích khoảng 500 m², nhóm nghiên cứu phát hiện 116 dấu tích khảo cổ thuộc các giai đoạn khác nhau. Đáng chú ý là hệ thống hai hào bao quanh khu cư trú, gồm hào ngoài và hào trong. Hào ngoài có chu vi khoảng 2.100 m, tạo thành một khu vực cư trú rộng lớn. Hệ thống này cung cấp manh mối về cách người tiền sử quy hoạch không gian sinh sống, phân chia khu vực chức năng và tổ chức bảo vệ cộng đồng.
Một phát hiện quan trọng khác là số lượng lớn khay đựng bột màu, dụng cụ nghiền và bàn nghiền. Những hiện vật này giúp các nhà nghiên cứu hiểu rõ hơn quy trình chuẩn bị chất màu trước khi trang trí đồ gốm. Thay vì chỉ dựa vào thành phẩm, giới khảo cổ giờ đây có thêm bằng chứng trực tiếp về công cụ được sử dụng trong quá trình sản xuất.
Các nhà nghiên cứu cũng tìm thấy nhiều loại bát gốm màu, bình có chân cao, vòng gốm, bàn xoay, dao đá có lỗ và những hiện vật liên quan đến hoạt động sản xuất. Đặc biệt, một số loại bát chân cao mang đặc điểm của văn hóa Đại Hà Thôn, cho thấy cư dân Tây Âm từng có sự tiếp xúc và giao lưu với những cộng đồng ở khu vực khác.
Hoa văn gốm màu hé lộ mạng lưới giao lưu rộng lớn
Một trong những giá trị quan trọng của di chỉ Tây Âm là khả năng giúp giới nghiên cứu nhận diện sự lan tỏa của văn hóa Ngưỡng Thiều tại lưu vực sông Phần và những khu vực lân cận. Trong thời kỳ phát triển rực rỡ, đồ gốm màu không chỉ xuất hiện tại một địa phương mà còn được tìm thấy trên phạm vi rộng, từ vùng Thiểm Tây, Sơn Tây, Hà Nam đến các khu vực xa hơn.
Những điểm tương đồng về hoa văn, hình dáng và kỹ thuật chế tác cho thấy các cộng đồng cổ đại không tồn tại biệt lập. Họ có thể trao đổi sản phẩm, chia sẻ kinh nghiệm làm gốm và tiếp nhận những tập quán mới thông qua hoạt động di chuyển, giao thương hoặc tiếp xúc giữa các nhóm cư dân.
Đáng chú ý, giới nghiên cứu nhận thấy hoa văn gốm màu tại khu vực Ngưỡng Thiều giữa kỳ có sự phát triển rõ rệt, với các họa tiết cánh hoa, chim và hình tam giác cong trở thành đặc trưng nổi bật. Qua thời gian, kỹ thuật trang trí cũng thay đổi, phản ánh sự chuyển biến trong thị hiếu thẩm mỹ và đời sống xã hội.
Những phát hiện tại Tây Âm góp phần chứng minh khu vực miền Nam Sơn Tây giữ vai trò quan trọng trong mạng lưới văn hóa tiền sử Trung Quốc. Đây không chỉ là nơi tiếp nhận ảnh hưởng từ các vùng khác mà còn có những đặc điểm văn hóa riêng, góp phần tạo nên bức tranh đa dạng của các cộng đồng cư dân thời kỳ đầu.
