Máy bán hàng Nhật Bản bước vào cuộc 'đổi đời'

Vào một buổi chiều nắng gắt tại công viên giải trí Yomiuri Land ở phía tây Tokyo, những vị khách tìm cách tránh cái nóng liên tục chạm vào màn hình cảm ứng của một chiếc máy bán hàng tự động mới được lắp đặt. Thay vì nước uống mát lạnh, họ có thể mua ô che nắng chống tia cực tím và kính râm từ những chiếc máy do hãng thời trang Uniqlo lắp đặt từ tháng 7. Đây là lần đầu thương hiệu này đưa máy bán hàng tự động vào thị trường nội địa Nhật Bản.

Đổi đời để sống sót

Trên khắp Nhật Bản, những chiếc máy quen thuộc được gọi là jidohanbaiki, hay jihanki, đang thay đổi để thích ứng với thị hiếu tiêu dùng. Tại Osaka, hành khách đi tàu có thể mua quạt cầm tay làm mát hoặc cốc đá ngay trên sân ga. Ở ga Odawara, du khách có thể lấy những hộp cơm bento được bảo quản lạnh.

Máy bán hàng tự động ngày càng xuất hiện với những mặt hàng từng khó tưởng tượng: ramen đông lạnh, há cảo, trứng cá muối, thịt cao cấp, nước hoa, trò chơi xếp hình, thẻ sưu tầm, thậm chí cả sách.

Một máy bán hàng tự động ở Nhật Bản bán bộ xét nghiệm PCR phát hiện bệnh Covid-19. Ảnh: Reuters.

Một trong những nhà sản xuất đồ uống lớn của Nhật thậm chí đang biến những chiếc máy này thành công cụ chống biến đổi khí hậu.

Tính đến tháng 6, Asahi Soft Drinks đã triển khai hơn 8.500 máy bán hàng tự động thân thiện với môi trường, được trang bị vật liệu đặc biệt có khả năng hấp thụ carbon. Theo Asahi, mỗi máy có thể hút tới khoảng 60 kg CO2 mỗi năm từ không khí xung quanh, tương đương lượng carbon được 20 cây tuyết tùng hấp thụ trong cùng khoảng thời gian.

Công ty con của tập đoàn Asahi còn nhìn thấy một hướng kinh doanh mới từ lượng vật liệu thu hồi này, khi dự định bán chúng cho các doanh nghiệp xây dựng để tái sử dụng. Ngày 5/8, Asahi cho biết vật liệu sau khi thu hồi đã lần đầu được sử dụng trong bê tông đổ tại chỗ tại một công trình dân dụng ở tỉnh Fukushima. Loại bê tông này do tập đoàn xây dựng Obayashi phát triển và được dùng làm móng cho một tòa nhà tạm thuộc dự án lưu trữ trung gian.

Làn sóng sáng tạo này xuất hiện đúng lúc những chiếc máy bán đồ uống truyền thống, từng được xem là biểu tượng của sự tiện lợi và hiệu quả tại Nhật Bản, đang đối mặt với sức ép kinh tế ngày càng lớn.

Trong nhiều thập kỷ, những chiếc máy hình chữ nhật này biến sân ga, sảnh trường học, hành lang bệnh viện, nhà máy hay bãi đỗ xe thành những điểm bán lẻ thu nhỏ. Ngay cả trên đỉnh núi Phú Sĩ cao 3.776 m, những chiếc máy bán hàng vẫn có mặt để cung cấp đồ uống cho những người leo núi mệt nhoài.

Tuy nhiên, năm 2025, số máy bán đồ uống tại Nhật Bản giảm xuống mức thấp kỷ lục 1,95 triệu chiếc, lần đầu rơi dưới mốc 2 triệu kể từ khi dữ liệu được thống kê cách đây 30 năm, theo công ty nghiên cứu đồ uống Inryo Soken.

Con số này giảm 20% so với mức đỉnh 2,47 triệu máy năm 2014. Trong cùng thời gian, sản lượng bán hàng trung bình trên mỗi máy giảm gần 40%.

Sự thu hẹp này cũng kéo theo toàn bộ ngành máy bán hàng tự động. Theo Hiệp hội các nhà sản xuất hệ thống máy bán hàng tự động Nhật Bản, tổng số máy tự động trên cả nước còn khoảng 3,88 triệu chiếc, giảm 22,9% so với năm 2014. Con số này bao gồm máy bán vé tàu, vé ăn uống, máy thanh toán phí đỗ xe và máy đổi tiền.

“Vị thế siêu cường máy bán hàng tự động của Nhật Bản đã trở thành quá khứ”, Masato Koike, nghiên cứu viên cấp cao tại Sompo Institute Plus, nhận định trong một bài bình luận hồi tháng 3.

Khi máy bán hàng không còn là lựa chọn rẻ nhất

Vấn đề cốt lõi nằm ở kinh tế. Trong nhiều thập kỷ, sức hút của jihanki đến từ sự tiện lợi và mức giá vừa túi tiền. Nhưng chi phí sản xuất và vận chuyển tăng cao đã đẩy giá bán lên.

Trong bối cảnh lạm phát kéo dài, người tiêu dùng ngày càng nhạy cảm với giá cả và sẵn sàng đi thêm vài mét tới konbini - các cửa hàng tiện lợi - hiệu thuốc hoặc siêu thị. Những điểm bán này có lợi thế đặt hàng số lượng lớn nên linh hoạt hơn trong việc điều chỉnh giá.

Người mua chuộng cửa hàng tiện lợi khiến máy bán hàng tự động Nhật Bản lao dốc. Ảnh: Reuters.

Theo Koike, sự suy giảm của máy bán đồ uống diễn ra song song với sự phát triển của hệ thống konbini, nơi người tiêu dùng có thể mua nhiều loại hàng hóa hơn trong cùng một điểm dừng. Năm 2025, Nhật Bản có khoảng 56.000 cửa hàng tiện lợi, tăng từ 50.860 cửa hàng năm 2014.

Máy bán hàng tự động cũng gặp bất lợi trong việc điều chỉnh giá. Trong khi các cửa hàng có thể tăng giá theo từng yen để phản ánh mức thuế tiêu dùng 8%, máy bán hàng thường bị giới hạn ở những mức điều chỉnh 10 yen.

Chi phí giao dịch không tiền mặt càng làm bài toán khó hơn. Với những máy hỗ trợ thanh toán điện tử, nhà cung cấp dịch vụ thường thu khoảng 2% giá trị giao dịch. Cộng thêm chi phí điện ngày càng tăng, biên lợi nhuận của các máy bán hàng bị bào mòn đáng kể.

Đằng sau mỗi chiếc máy tự động còn là một lực lượng lao động không hề nhỏ. Tài xế phải len lỏi qua những con phố chật hẹp, vận chuyển các thùng hàng nặng, bổ sung sản phẩm vào từng ngăn, thu tiền xu và dọn các thùng tái chế. Trong bối cảnh Nhật Bản thiếu nghiêm trọng lao động phổ thông, chi phí cho những công việc này ngày càng cao.

Sức ép tài chính đã lan rộng trong ngành đồ uống. Coca-Cola Bottlers Japan Holdings, một trong những doanh nghiệp lớn nhất ngành, ghi nhận khoản lỗ khổng lồ 88,1 tỷ yen năm 2025, phần lớn liên quan đến hoạt động máy bán hàng tự động.

Hãng trà xanh Ito En chịu khoản suy giảm giá trị 13,8 tỷ yen đối với hệ thống máy bán hàng và đã cắt giảm số máy xuống còn 75.000, chưa bằng một nửa mức 165.000 chiếc năm 2015.

DyDo Group loại bỏ 20.000 máy không còn hiệu quả khỏi đường phố, trong khi Pokka Sapporo bán toàn bộ mạng lưới 40.000 máy của mình.

Từ bán nước đến bán trải nghiệm

Đứng trước sức ép đó, một số doanh nghiệp đồ uống đang tìm cách định nghĩa lại vai trò của máy bán hàng.

Asahi thử biến chúng thành một phần của giải pháp môi trường. Trong khi đó, Suntory Beverage & Food tìm đến những thị trường ngách và trải nghiệm văn hóa đại chúng, nhắm vào xu hướng oshi-katsu - hoạt động dành thời gian, tiền bạc và sự quan tâm cho thần tượng hoặc nhân vật yêu thích.

Các máy bán hàng tự động đang biến hóa để tồn tại giữa sức ép kinh tế. Ảnh: Reuters.

Suntory dự định tăng gấp đôi số máy được trang trí theo chủ đề anime lên 11.000 chiếc vào năm 2028. Những máy này sẽ có các ngăn riêng để bán mô hình acrylic, huy hiệu và những món đồ sưu tầm liên quan đến các nhân vật.

Sau cùng, mối quan hệ giữa máy bán hàng tự động và người Nhật dường như chưa bao giờ chỉ đơn thuần là một giao dịch mua - bán.

Haruki Shizuka, một người làm nghề tự do 65 tuổi ở tỉnh Tokushima, từng viết trong một lá thư gửi báo Asahi: “Khi trở về nhà muộn vào ban đêm, những chiếc máy bán hàng rải rác khắp thành phố luôn là một nơi trú ẩn nhỏ mang lại cảm giác dễ chịu”.

Ông viết rằng nhiều lần mình cảm thấy được tiếp thêm động lực từ một chai nước lấy ra từ chiếc máy phát sáng giữa bóng tối, như thể nó đang nói: “Hôm nay bạn đã làm việc vất vả rồi”.

Số lượng máy có thể đang giảm dần, nhưng chừng nào những chiếc hộp phát sáng ấy còn biết thích nghi, thay đổi và khiến người dùng bất ngờ, chúng vẫn có thể giữ một vị trí đặc biệt trong cảnh quan và đời sống Nhật Bản.