[Megastory] Dưới lá cờ Tổ quốc: Từ mùa thu cách mạng 1945 đến khát vọng vươn mình trong kỷ nguyên phát triển mới
Từ vùng đất giàu truyền thống yêu nước, kiên cường trong kháng chiến, Đồng Nai hôm nay đang vươn lên mạnh mẽ, trở thành cực tăng trưởng quan trọng của vùng Đông Nam Bộ và cả nước, tự tin bước vào kỷ nguyên phát triển mới với khát vọng xây dựng quê hương giàu mạnh, văn minh, hiện đại.
Chiến tranh thế giới thứ hai bùng nổ, ngày 27-9-1941 thực dân Pháp chấp nhận cho phát xít Nhật đem quân chiếm đóng Nam Kỳ. Nhân dân Biên Hòa thêm một tròng áp bức. Rút kinh nghiệm của những thất bại trước đó, dưới sự lãnh đạo của các đảng viên cộng sản, phong trào đấu tranh của công nhân cao su ở các đồn điền trong tỉnh vẫn tiếp tục phát triển như: cuộc đình công của hơn 500 công nhân ở cơ sở Cuộc-tơ-nay, cuộc bãi công của hơn 600 công nhân tại hai phân sở A và B của đồn điền Bình Lộc đấu tranh với chủ sở đòi: không được bắt công nhân đi điểm quá sớm, không được đánh đập cúp phạt công nhân, đòi được phát gạo trắng, đòi tống cổ bọn cai, xu ác ôn, đòi trả công nhân mãn hạn về xứ…
Ngày 9-3-1945, Nhật đảo chính Pháp, lập chính quyền và các tổ chức thân Nhật; lãnh đạo Đảng nhận định tình hình, chọn thời cơ cách mạng; địa phương Biên Hòa cùng cả nước thực hiện lệnh Tổng khởi nghĩa.
Trong cuốn Lịch sử Đảng bộ Đảng Cộng sản Việt Nam tỉnh Đồng Nai 1930-1959 (1), ngày 20-8-1945, Xứ ủy Nam Kỳ họp hội nghị tại chợ Đệm phổ biến kế hoạch Tổng khởi nghĩa ở Nam Bộ. Ngày 23-8-1945, tại căn nhà số 2 dãy phố Sáu Sử (quốc lộ 1 - Biên Hòa), đồng chí Hoàng Minh Châu chủ trì cuộc họp bàn kế hoạch khởi nghĩa giành chính quyền tại tỉnh lỵ Biên Hòa.
Căn cứ vào chủ trương của Xứ ủy, hội nghị quyết định tiến hành khởi nghĩa trước ở trung tâm tỉnh lỵ, thành lập Ủy ban Khởi nghĩa do đồng chí Hoàng Minh Châu làm trưởng ban và dự kiến UBND cách mạng lâm thời của tỉnh. Trong ngày 24-8-1945, công nhân đã làm chủ hãng BIF, Nhà ga, Sở Bưu điện. Cờ đỏ sao vàng của Việt Minh và cờ vàng sao đỏ của Thanh niên Tiền phong đã xuất hiện nhiều nơi trong thị xã Biên Hòa.
Ở huyện Long Thành, Ủy ban Khởi nghĩa do đồng chí Trịnh Văn Dục lãnh đạo, đã huy động công nhân cao su, nhân dân các xã kéo về quận lỵ giành chính quyền trong ngày 24-8-1945. Thắng lợi này càng cổ vũ cán bộ, đảng viên và nhân dân náo nức hành động. Chiều tối 24-8, hàng trăm nhân dân Biên Hòa đã kéo về Sài Gòn tham gia cướp chính quyền.
Sáng 26-8-1945, hàng trăm đồng bào nội ô thị xã Biên Hòa kéo đến bao vây Tòa Bố (Dinh Tỉnh trưởng). Đồng chí Nguyễn Văn Nghĩa dẫn đầu đoàn người tiến thẳng vào Dinh Tỉnh trưởng buộc Tỉnh trưởng phải đầu hàng và truyền lệnh cho thuộc hạ các cấp trao chính quyền cho cách mạng. Lá cờ đỏ sao vàng lần đầu tiên được treo ở Dinh Tỉnh trưởng trong tiếng, reo hò vang dậy của nhân dân.
Đến 11h trưa cùng ngày, các đồng chí: Hoàng Minh Châu, Huỳnh Văn Hớn và một số đồng chí trong Ủy ban Khởi nghĩa trực tiếp đến Tòa Bố buộc Tỉnh trưởng Nguyễn Văn Quý cùng những viên chức đứng đầu các ty, sở trong tỉnh bàn giao chính quyền cho cách mạng. Ngay chiều 26-8 lực lượng cách mạng đã bắt giữ tên chỉ huy lực lượng cảnh sát Biên Hòa, tịch thu gần 300 súng các loại. Lực lượng cách mạng nhanh chóng tỏa đi tiếp quản các cơ quan, công sở trong thị xã.
Sáng sớm ngày 27-8-1945, tại Quảng trường Sông Phố, gần 1 vạn người từ khắp các quận về dự lễ ra mắt chính quyền cách mạng, Ủy ban Khởi nghĩa tuyên bố chính quyền đã thuộc về tay nhân dân và công bố danh sách UBND cách mạng lâm thời tỉnh Biên Hòa do đồng chí Hoàng Minh Châu làm Chủ tịch.
Theo Thạc sĩ Trần Quang Toại, Chủ tịch Hội Khoa học lịch sử Đồng Nai, chỉ vài ngày sau, chính quyền ở các quận, xã còn lại Châu Thành, Xuân Lộc cũng nhanh chóng về tay nhân dân. Chỉ trong một thời gian ngắn từ ngày 24-8-1945 đến 28-8-1945 dưới sự lãnh đạo của Đảng, nhân dân Biên Hòa đã tiến hành khởi nghĩa thắng lợi, giành chính quyền về tay nhân dân.
Tư liệu từ Lịch sử Đảng bộ Sông Bé (2), khởi nguồn từ phong trào đấu tranh chống áp bức và sự kiện thành lập chi bộ Đảng đầu tiên đi liền với địa danh lịch sử “Phú Riềng đỏ”, cuộc nổi dậy góp phần cùng cả nước tiến tới tổng khởi nghĩa giành chính quyền năm 1945 đã được chuẩn bị trong thời gian dài tại nhiều nơi ở Bình Phước.
Vào những năm 1940, cuộc bãi công của hơn 300 công tra đồn điền cao su ở Lộc Ninh, cuộc đấu tranh của tù chính trị ngay tại Trại giam Cô-lông và Căng Bà Rá cùng các hội nhóm yêu nước ra đời… cho thấy thái độ căm phẫn Pháp, Nhật của người Kinh lẫn đồng bào dân tộc đã dâng cao.
Dưới sự lãnh đạo của các tổ chức cơ sở đảng, cuộc đấu tranh đã đi từ đòi hỏi quyền sống đến ý thức đòi quyền độc lập tự do dân tộc, thành lập nhà nước mới của giai cấp công nhân. Nhân dân ở Phước Hòa, Thuận Lợi, Đa Kia, Xa Cam… chống lại chế độ lao công làm kho tàng, hầm hào củng cố quân đội và hệ thống cai trị của quân Pháp, Nhật khiến nhiều sĩ quan và cai tổng lo sợ. Điển hình như cai tổng tên là Đinh ở Bà Rá phải lẩn trốn khi đồng bào các dân tộc quanh đó kéo đến phản đối.
Tại Quản Lợi, Lộc Ninh, các đội cứu quốc có vũ trang sớm được thành lập, sau lan ra nhiều nơi. Ở Chơn Thành các giáo viên được chi bộ Đảng hướng dẫn hội cứu quốc mang tên “Người Việt Nam mới” mà Điểu Du, CheNen là những nòng cốt. Đặc điểm của nhiều phong trào rầm rộ hưởng ứng tổng khởi nghĩa ở Bình Phước lúc bấy giờ là đã hình thành được một mặt trận tập hợp, đoàn kết rộng rãi các dân tộc anh em làm cho hệ thống chính quyền của Pháp và tay sai bị động; vài nơi phải đối phó bằng cách co cụm hoặc bỏ chạy.
Từ ngày 24-8-1945 đến đầu tháng 9-1945, nhiều nơi công nhân đứng lên ủng hộ cách mạng. Công nhân cao su ở Lộc Ninh, Quản Lợi cùng hàng ngàn nông dân tổ chức mít tinh, biểu tình công khai và tự trang bị vũ khí cho các đội thanh niên xung kích. Các trụ sở hành chính, dinh điền, đồn trạm bảo an… của chế độ cai trị lúc bấy giờ về tay nhân dân. Ngay sau đó, các Ủy ban Khởi nghĩa đồng thời là chính quyền mới đã cử 2 đoàn gồm 100 công nhân cao su Lộc Ninh và nhiều nông dân là đồng bào dân tộc có vũ trang kéo về Thủ Dầu Một, góp thêm sức mạnh lực lượng và tinh thần cho khởi nghĩa giành chính quyền tại đây.
Đánh giá về tầm vóc và ý nghĩa lịch sử to lớn của Cách mạng tháng Tám, Chủ tịch Hồ Chí Minh khẳng định: “Cách mạng tháng Tám đã lật đổ nền quân chủ mấy mươi thế kỷ, đã đánh tan xiềng xích thực dân gần 100 năm, đã đưa chính quyền lại cho nhân dân, đã xây nền tảng cho nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, độc lập, tự do, hạnh phúc. Đó là một cuộc thay đổi cực kỳ to lớn trong lịch sử nước ta” (3).
Trong bản Tuyên ngôn độc lập do Chủ tịch Hồ Chí Minh đọc trước quốc dân đồng bào ngày 2-9-1945 tại Quảng trường Ba Đình (Hà Nội), Người trịnh trọng tuyên bố: “Nước Việt Nam có quyền hưởng tự do và độc lập và sự thật đã thành một nước tự do, độc lập. Toàn thể dân tộc Việt Nam quyết đem tất cả tinh thần và lực lượng, tính mạng và của cải để giữ vững quyền tự do, độc lập ấy” (4).
Cùng với cả nước, Đồng Nai đã và đang thể hiện rõ tinh thần vận dụng linh hoạt và sáng tạo những bài học của Cách mạng tháng Tám vào công cuộc đổi mới, phát triển bền vững. Đồng Nai đang triển khai mạnh mẽ các chủ trương của Trung ương về phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia; xây dựng nền hành chính hiện đại, lấy người dân và doanh nghiệp làm trung tâm phục vụ; phát triển kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn và kinh tế số. Những công trình động lực như Cảng hàng không quốc tế Long Thành, hệ thống cao tốc kết nối vùng, các khu công nghiệp công nghệ cao cùng mạng lưới logistics hiện đại sẽ tạo ra những xung lực tăng trưởng mới, đưa Đồng Nai trở thành cửa ngõ giao thương quốc tế của Việt Nam.
Đến nay, Đồng Nai đã thu hút đầu tư của doanh nghiệp đến từ 51 quốc gia và vùng lãnh thổ, qua đó tạo việc làm, nâng cao thu nhập cho người dân. Lũy kế đến đầu năm 2026 có hơn 2,2 ngàn dự án FDI còn hiệu lực với số vốn đăng ký khoảng 44,39 tỷ USD. Riêng từ đầu năm đến ngày 19-6-2026, tổng vốn đầu tư từ khu vực nước ngoài gần 1,5 tỷ USD, đạt trên 49% kế hoạch năm. Đặc biệt, trong giai đoạn 2021-2025, tổng thu ngân sách trên địa bàn Đồng Nai đạt gần 407 ngàn tỷ đồng; riêng 6 tháng đầu năm 2026 thu đạt hơn 57% dự toán HĐND thành phố giao. Tổng sản phẩm trên địa bàn (GRDP) bình quân đầu người đạt 150,86 triệu đồng/người, thu nhập bình quân năm 2025 đạt 86 triệu đồng/người, đứng thứ 4 cả nước sau Thành phố Hồ Chí Minh, Hà Nội và Hải Phòng.
Ngày 24-4-2026, Quốc hội thông qua Nghị quyết số 30/2026/QH16 về việc thành lập thành phố Đồng Nai trên cơ sở toàn bộ diện tích tự nhiên và dân số của tỉnh Đồng Nai trước đây. Đây thực sự là dấu mốc lịch sử, Đồng Nai trở thành thành phố thứ 7 của Việt Nam. Ngày 18-5-2026, lễ công bố thành lập thành phố Đồng Nai được tổ chức trọng thể, đánh dấu bước ngoặt quan trọng trong tiến trình phát triển của địa phương.
Với những thành tích trong phát triển kinh tế - xã hội, góp phần vào sự nghiệp xây dựng chủ nghĩa xã hội và bảo vệ Tổ quốc, Chủ tịch nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam đã tặng thưởng Huân chương Lao động hạng Nhất cho Đảng bộ, chính quyền và nhân dân thành phố Đồng Nai. Việc được trao tặng Huân chương Lao động hạng Nhất là sự ghi nhận, biểu dương của Đảng, Nhà nước đối với những đóng góp to lớn của Đảng bộ, chính quyền và nhân dân Đồng Nai trong suốt quá trình xây dựng, phát triển và hội nhập. Phát huy truyền thống lịch sử, văn hóa, cách mạng của vùng đất Trấn Biên - Biên Hòa giàu bản sắc, Đồng Nai đã không ngừng vươn lên trở thành một trong những trung tâm công nghiệp, thương mại, dịch vụ quan trọng của cả nước; giữ vai trò cực tăng trưởng năng động của khu vực Đông Nam Bộ, đóng góp tích cực vào phát triển kinh tế - xã hội, bảo đảm quốc phòng - an ninh và nâng cao đời sống nhân dân.
Tại các buổi làm việc của lãnh đạo Đảng, Chính phủ với Ban Thường vụ Thành ủy Đồng Nai đều đã nhấn mạnh rằng, cùng với phát triển kinh tế, thành phố cần đặt con người ở vị trí trung tâm; hài hòa giữa tăng trưởng với bảo vệ môi trường, phát triển văn hóa, bảo đảm an sinh xã hội và nâng cao chất lượng cuộc sống. Đồng Nai phải hướng tới một thành phố hiện đại, văn minh, nghĩa tình; đồng thời phải xuất hiện trong các bảng xếp hạng thành phố đáng sống và đáng khởi nghiệp của châu Á và thế giới như Hà Nội, Thành phố Hồ Chí Minh đã tiên phong.
Theo Ủy viên Ban Thường vụ Thành ủy, Phó Chủ tịch Thường trực Ủy ban MTTQ Việt Nam thành phố Hà Anh Dũng, quan điểm nhất quán của Đảng bộ thành phố Đồng Nai là luôn xác định nhân dân vừa là trung tâm, vừa là chủ thể của sự phát triển.
Thời gian qua, cấp ủy, chính quyền, Mặt trận và các tổ chức chính trị - xã hội luôn quan tâm xây dựng, củng cố khối đại đoàn kết toàn dân bằng nhiều việc làm thiết thực. Các cuộc vận động, phong trào thi đua yêu nước tiếp tục được triển khai sâu rộng, gắn với nhu cầu thực tế của người dân. Những kết quả thực tế này chính là nền tảng vững chắc để Đảng bộ thành phố tiếp tục quy tụ sức mạnh toàn dân, tạo sự đồng thuận lớn để thực hiện thắng lợi các mục tiêu phát triển.
Có thể khẳng định rằng, từ dấu mốc thành lập thành phố Đồng Nai đến những định hướng chiến lược, một cánh cửa phát triển mới đang mở ra. Với vị trí chiến lược, tiềm lực kinh tế, hệ thống hạ tầng ngày càng đồng bộ và khát vọng vươn lên, Đồng Nai có cơ sở để tự tin bước vào kỷ nguyên phát triển mới - năng động hơn, hiện đại hơn, xanh hơn và kết nối sâu rộng hơn với khu vực và thế giới.
(1) Lịch sử Đảng bộ Đảng Cộng sản Việt Nam tỉnh Đồng Nai 1930-1959.
(2) Lịch sử Đảng bộ Sông Bé.
(3), (4) Hồ Chí Minh toàn tập, Nhà xuất bản Chính trị quốc gia - Sự Thật, Hà Nội.
