Miễn phí sách giáo khoa: Đầu tư cho phát triển giáo dục bền vững - Bài 2: Để không học sinh nào thiếu sách

Sinh viên trải nghiệm không gian LAB hiện đại Trung tâm Đổi mới Sáng tạo - PTIT IEC. Ảnh: Học viện Công nghệ Bưu chính Viễn thông

Trang bị sách sát nhu cầu

Theo Nghị định 271/2026/NĐ-CP, từ năm học 2029 - 2030, SGK được Nhà nước đầu tư cho thư viện trường học để học sinh mượn - trả và tiếp tục sử dụng. Các địa phương có khả năng cân đối ngân sách được khuyến khích triển khai sớm hơn.

Với các địa phương bắt đầu chuẩn bị từ sớm, câu hỏi đầu tiên không đơn giản là “cần bao nhiêu tiền mua sách”, mà là thực tế cần mua bao nhiêu sách. Muốn trả lời, địa phương phải biết chính xác số học sinh theo từng cấp học, từng trường; số SGK hiện có tại các thư viện; số sách còn sử dụng được; khả năng thu hồi, điều chuyển giữa các trường và số lượng thực sự cần bổ sung.

Nếu chỉ lấy số học sinh nhân với số bộ SGK rồi mua mới toàn bộ, nguy cơ lãng phí là rất lớn. Ngược lại, nếu rà soát kỹ, ngân sách có thể tập trung cho phần sách thực sự thiếu.

Tại Cà Mau, địa phương lựa chọn phương án phân kỳ theo cấp học. Dự kiến từ năm học 2026 - 2027, hơn 157.000 học sinh tiểu học được hỗ trợ SGK; sau đó mở rộng lên THCS từ năm học 2027 - 2028 và THPT từ năm học 2028 - 2029.

Trong khi đó, Đắk Lắk, Gia Lai, Nghệ An lựa chọn trước mắt hỗ trợ các nhóm học sinh ưu tiên. Đắk Lắk đề xuất mua tối đa 197.293 bộ SGK, với kinh phí tạm tính hơn 41,1 tỷ đồng; Gia Lai dự kiến cho mượn SGK miễn phí đối với khoảng 182.207 học sinh thuộc nhóm ưu tiên; Nghệ An dự kiến hỗ trợ hơn 208.000 học sinh thuộc diện ưu tiên từ năm học 2026 - 2027 theo hình thức mượn - trả để tái sử dụng nhiều lần.

Những cách làm này cho thấy, với các địa phương chưa đủ điều kiện triển khai đại trà, ưu tiên nhóm học sinh cần hỗ trợ trước là một phương án để vừa bảo đảm mục tiêu chính sách, vừa phân kỳ nguồn lực.

Chuẩn bị nguồn lực kỹ lưỡng

Không phải địa phương nào cũng có khả năng triển khai ngay trên toàn địa bàn. Tại Lâm Đồng, sau khi ngành Giáo dục đề xuất kinh phí, Sở Tài chính thống nhất ngân sách địa phương năm 2026 chưa bảo đảm khả năng cân đối để thực hiện miễn phí SGK trên phạm vi toàn tỉnh trong năm học 2026 - 2027. Trước mắt, nguồn kinh phí chỉ được xem xét bố trí cho hai trường phổ thông nội trú liên cấp tại xã Thuận Hạnh và xã Quảng Trực.

Với những địa bàn chưa được bố trí kinh phí, ngành Giáo dục yêu cầu các trường thông tin đầy đủ cho cha mẹ học sinh về tình hình ngân sách và lộ trình thực hiện chính sách. Đối với học sinh vùng sâu, vùng xa, vùng đồng bào dân tộc thiểu số, hộ nghèo, cận nghèo và các đối tượng chính sách, địa phương định hướng rà soát nhu cầu, huy động nguồn lực hợp pháp, đồng thời khuyến khích các mô hình tủ sách dùng chung, trao tặng, luân chuyển và sử dụng lại SGK.

Trong khi đó, với quy mô hơn 1,8 triệu học sinh phổ thông, Hà Nội đang lựa chọn cách chuẩn bị kỹ lưỡng trước khi triển khai đại trà.

Ông Phạm Quốc Toản - Phó Giám đốc Sở GDĐT Hà Nội cho biết, thành phố đang triển khai đồng thời nhiều bước, trước hết là rà soát chính xác nhu cầu sử dụng SGK theo từng khối lớp, bao gồm cả học sinh công lập và tư thục. Tiếp đó, thành phố kiểm kê số sách hiện có tại thư viện các nhà trường, xác định những cuốn còn đủ chất lượng để tái sử dụng. “Nguyên tắc xuyên suốt là số sách cần mua mới bằng nhu cầu thực tế, trừ đi số sách còn dùng được và số sách điều chuyển giữa các trường, cộng thêm một tỷ lệ dự phòng hợp lý” - ông Toản cho biết.

Trên cơ sở đó, Hà Nội xây dựng dự toán, phân kỳ kinh phí theo từng năm học, phối hợp với cơ quan tài chính tổng hợp, báo cáo cấp có thẩm quyền và tham mưu HĐND thành phố ban hành chính sách phù hợp.

Trên thế giới, nhiều quốc gia áp dụng chính sách SGK miễn phí cho học sinh các cấp, theo hình thức cho mượn rồi hết năm học trả lại để tái sử dụng như Trung Quốc, Malaysia, Myanmar, Thái Lan… Tại Indonesia, trước tình trạng nhiều gia đình có hoàn cảnh khó khăn không thể mua SGK cho con em mình, Bộ Giáo dục đăng tải tất cả SGK dưới định dạng PDF trên website để học sinh có thể tải về xem hoặc in ra với giá rẻ hơn. Ở Việt Nam, học sinh và giáo viên có thể sử dụng SGK điện tử miễn phí trên nền tảng taphuan.nxbgd.vn.

Theo ông Toản, Hà Nội chưa triển khai đại trà ngay trong năm học 2026 - 2027 không phải do thay đổi chủ trương, mà bởi thành phố cần bảo đảm đủ điều kiện để thực hiện lâu dài. Với quy mô học sinh rất lớn, nguồn ngân sách cần được cân đối kỹ; trong khi việc mua sắm phải tuân thủ quy định về đấu thầu và cần thời gian chuẩn bị.

Bên cạnh đó, Nghị định 271 quy định SGK phải được nhập kho trước ngày 15/6 hằng năm và tổ chức cho học sinh mượn trước ngày khai giảng. Đối với năm học 2026 - 2027, các mốc thời gian này đã qua. Nếu tổ chức mua sắm quá gấp, trong khi việc in và cung ứng sách cần thời gian, nguy cơ thiếu, thừa hoặc mua không sát nhu cầu có thể dẫn tới lãng phí.

Vì vậy, Hà Nội dự kiến áp dụng hình thức mượn - trả. SGK được Nhà nước mua bằng ngân sách, quản lý theo chế độ tài sản công và giao thư viện các trường quản lý. Mỗi học sinh được mượn một bộ vào đầu năm học, sau đó hoàn trả để học sinh khóa sau tiếp tục sử dụng.

Theo ông Toản, chi phí lớn chủ yếu phát sinh ở lần mua đầu tiên; những năm sau tập trung bổ sung phần sách hư hỏng, thiếu hụt và dự phòng, đồng thời điều chuyển sách giữa các trường.

Ở chiều ngược lại, Hải Phòng lựa chọn triển khai chính sách miễn phí SGK phổ thông cho toàn bộ học sinh trên địa bàn từ năm học 2027 - 2028, sớm hơn hai năm so với lộ trình chung. Theo phương án, 100% học sinh được mượn một bộ SGK đầy đủ theo chương trình học của lớp; giáo viên trực tiếp đứng lớp cũng được mượn một bộ sách theo cấp học để phục vụ chuyên môn. Tổng kinh phí đầu tư ban đầu dự kiến khoảng 241,5 tỷ đồng.

Cùng cách tiếp cận này, Thanh Hóa, Hưng Yên, Lào Cai… cũng yêu cầu rà soát số học sinh, nhu cầu sử dụng, lượng SGK hiện có, số còn dùng được và khả năng điều chuyển giữa các trường trước khi xác định số sách cần bổ sung.

Việc các địa phương lựa chọn thời điểm khác nhau cho thấy lộ trình triển khai phụ thuộc vào khả năng ngân sách, quy mô học sinh và điều kiện tổ chức thực tế. Tuy nhiên, điểm chung là các địa phương đều phải chuẩn bị trước về nguồn sách, kinh phí và phương thức quản lý thay vì chỉ tính toán nhu cầu mua sách cho từng năm học.

Thư viện trường học là mắt xích quan trọng

Trong mô hình mượn - trả, thư viện trường học trở thành mắt xích quan trọng. Sách phải được tiếp nhận, kiểm kê, phân loại, bảo quản, cho mượn và thu hồi. Sau mỗi năm học, sách còn tốt tiếp tục được đưa vào vòng sử dụng mới; sách hư hỏng được sửa chữa hoặc bổ sung theo nhu cầu.

Nhà trường phải quản lý số lượng và tình trạng sách; giáo viên hướng dẫn học sinh sử dụng, bảo quản; phụ huynh phối hợp nhắc nhở; học sinh có trách nhiệm giữ gìn và hoàn trả sách.

Một cách tiếp cận đáng chú ý đang được Cao Bằng nghiên cứu là xây dựng kho sách dùng chung, thay vì hằng năm mua sách mới cấp cho từng học sinh. UBND tỉnh yêu cầu rà soát số sách hiện có, số còn sử dụng được, khả năng thu hồi, điều chuyển và tái sử dụng trước khi đề xuất kinh phí mua mới. Tỉnh định hướng giai đoạn 2026-2030 theo nguyên tắc Nhà nước đầu tư một lần, sử dụng nhiều năm; học sinh mượn và trả; nhà trường quản lý; chỉ mua bổ sung phần thiếu, hao hụt.

Cao Bằng cũng yêu cầu tính chi phí vòng đời của SGK, so sánh phương án gia đình tự mua hoặc được hỗ trợ với phương án ngân sách mua mới và phương án xây dựng kho sách dùng chung, tái sử dụng nhiều năm. Qua đó, địa phương chuyển trọng tâm từ việc tính “mỗi năm mua bao nhiêu bộ sách” sang bảo đảm học sinh có đủ sách và nâng tỷ lệ sách được sử dụng lại.

Như vậy, để không học sinh nào thiếu sách, địa phương cần nhiều hơn một khoản ngân sách. Đó là dữ liệu chính xác, kế hoạch mua sắm đủ sớm, cơ chế điều chuyển, thư viện có năng lực quản lý và quy trình mượn - trả rõ ràng.

Mục tiêu cuối cùng không phải là mỗi năm mua bao nhiêu bộ SGK, mà là 100% học sinh có đủ sách ngay từ đầu năm học, trong khi số sách đã được đầu tư được sử dụng hết khả năng và ngân sách không phải chi cho những cuốn sách vẫn còn giá trị sử dụng.

GS.TS Nguyễn Mậu Bành - Chủ tịch Hội Cựu giáo chức Việt Nam:

Nâng cao năng lực quản trị thư viện

Khi SGK chuyển từ tài sản của từng học sinh thành học liệu dùng chung, thư viện trường học sẽ không còn chỉ là nơi lưu giữ sách. Thư viện phải trở thành một bộ phận quản lý tài sản giáo dục: biết mình có bao nhiêu sách, sách nào đang ở đâu, tình trạng thế nào, có thể điều chuyển cho trường nào và cần bổ sung bao nhiêu. Nếu không nâng năng lực quản lý thư viện, mô hình mượn - trả rất khó đạt được hiệu quả như kỳ vọng.

(Còn nữa)