Miền Tày ba phương

Ngân vang nhịp Then

Chiều muộn ở Phương Độ, tiếng đàn Tính ngân lên từ một nếp nhà sàn nép mình dưới tán cọ. Giữa không gian yên ả của núi rừng, những thanh âm mộc mạc như dẫn người nghe ngược dòng thời gian, trở về với hành trình khai hoang, lập bản của cộng đồng người Tày ba phương. Bên bếp lửa, nghệ nhân dân gian Nguyễn Văn Chự khẽ chỉnh lại dây đàn rồi cất giọng Then. Những bà mế lặng im lắng nghe, như thể từng câu hát đang đánh thức ký ức đã được lưu giữ qua nhiều thế hệ.

Sinh ra trong gia đình nhiều đời làm thầy Then, từ thuở nằm nôi ông Chự đã lớn lên cùng tiếng đàn Tính và những làn điệu Then của ông cha. Ông kể rằng, vùng Phương Độ, Phương Thiện và Phương Tiến từ lâu vẫn được người dân gọi bằng cái tên gần gũi: vùng đất người Tày ba phương. Ba phương ấy là ba dòng cư dân người Tày từ nhiều miền khác nhau tìm về dưới chân dãy Tây Côn Lĩnh, cùng khai khẩn ruộng nước, dựng bản lập làng.

Nghệ nhân dân gian Nguyễn Văn Chự bền bỉ giữ “lửa Then”.

Mỗi nhóm mang theo những sắc thái riêng về tiếng nói, phong tục, nhưng theo thời gian tất cả đã hòa quyện để tạo nên một không gian văn hóa thống nhất. Trong sự giao thoa ấy, tiếng Then và tiếng đàn Tính trở thành sợi dây gắn kết cộng đồng, lưu giữ ký ức về cội nguồn và truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác.

Nghệ nhân dân gian Nguyễn Văn Chự chia sẻ: “Với người Tày ba phương, Then không chỉ là lời ca, mà còn là tiếng nói tâm linh, là cách con người gửi gắm ước vọng về cuộc sống bình yên, mùa màng no đủ và lòng biết ơn với trời đất”.

Bởi vậy, với người Tày ba phương, Then không chỉ là một hình thức diễn xướng dân gian mà còn hiện diện trong lễ cầu an, lễ xuống đồng, lễ mừng nhà mới và nhiều nghi lễ quan trọng của cộng đồng. Qua từng lời ca là những lời răn dạy về đạo hiếu, tình nghĩa vợ chồng, sự thủy chung, lòng biết ơn thiên nhiên và cách ứng xử với bản làng. Tiếng Then vì thế kết nối con người với thế giới tâm linh, nuôi dưỡng những giá trị đạo đức, góp phần gìn giữ bản sắc văn hóa của cộng đồng qua bao thế hệ.

Đi dọc những bản làng của vùng đất người Tày ba phương hôm nay, không khó để bắt gặp những ngôi nhà sàn mái lá cọ vẫn được gìn giữ gần như nguyên vẹn. Hơn 90% hộ dân vẫn sinh sống trong những nếp nhà truyền thống, nơi những chiếc mẹt tre, sọt nứa, quạt lá cọ hay khung cửi vẫn hiện diện trong nhịp sống hằng ngày. Không gian ấy không chỉ lưu giữ kiến trúc bản địa mà còn tạo nên môi trường để các giá trị văn hóa tiếp tục được trao truyền. Dưới mái nhà sàn, con cháu quây quần bên bếp lửa, người già truyền lại từng câu hát Then, từng nhịp đàn Tính và những câu chuyện về cội nguồn của dân tộc mình.

Để những thanh âm ấy không rơi vào quên lãng, nhiều năm qua các nghệ nhân trong vùng vẫn lặng lẽ sưu tầm những làn điệu Then cổ, truyền dạy cho lớp trẻ và đồng hành cùng các nhà nghiên cứu tìm hiểu về Then ba phương. Điều đáng mừng là ngày càng có nhiều thanh thiếu niên tìm đến học đàn Tính, học hát Then, để những giai điệu tưởng chừng chỉ còn trong ký ức lại tiếp tục ngân lên giữa bản làng.

Tiếng Then ngân lên cùng bản sắc

Nếu như trước đây, tiếng Then chủ yếu vang lên trong những nghi lễ của cộng đồng thì hôm nay, những thanh âm ấy đã bước ra khỏi không gian tín ngưỡng để hiện diện trong các câu lạc bộ văn hóa, lễ hội truyền thống và những bản làng du lịch cộng đồng. Điều đáng quý là trên hành trình ấy, Then không đánh mất bản sắc vốn có, mà vẫn giữ nguyên hồn cốt của một di sản sống trong lòng cộng đồng.

Ông Nguyễn Thái Học, Chủ nhiệm Câu lạc bộ hát Then Phương Độ cho biết, nhiều năm nay, các nghệ nhân trong vùng vẫn duy trì sinh hoạt định kỳ, cùng nhau sưu tầm, luyện tập những làn điệu Then cổ, truyền dạy cho lớp trẻ. Điều khiến ông vui nhất là ngày càng có nhiều thanh niên, học sinh tìm đến học đàn Tính, học hát Then. Những giai điệu từng có lúc đứng trước nguy cơ mai một nay được tiếp nối bằng tình yêu và niềm tự hào của thế hệ trẻ.

Đội văn nghệ dân gian luyện tập hát Then, đàn Tính.

Cùng với việc truyền dạy, nhiều lễ hội truyền thống của đồng bào Tày như Lồng Tồng, Nàng Hai, Khảu Mảu, Lẩu Then Bjoóc Mạ... cũng được khôi phục. Trong mỗi mùa lễ hội, tiếng đàn Tính, lời Then, tiếng sáo, tiếng nhị hòa quyện cùng những điệu múa dân gian, tạo nên không gian văn hóa vừa linh thiêng, vừa đậm hơi thở cuộc sống, nơi con người gửi gắm ước vọng về mùa màng, cuộc sống no đủ và sự gắn kết cộng đồng.

Từ những giá trị ấy, các thôn Tiến Thắng, Lâm Đồng, thôn Tha, Hạ Thành và Tân Thành từng bước xây dựng mô hình làng văn hóa du lịch cộng đồng gắn với bảo tồn bản sắc dân tộc. Du khách tìm đến không chỉ để chiêm ngưỡng những ngôi nhà sàn mái cọ hay thưởng thức ẩm thực truyền thống, mà còn để được sống trong không gian văn hóa của người Tày, nơi tiếng Then vẫn ngân lên giữa nếp nhà, bếp lửa và nhịp sống thường ngày.

Ông Nguyễn Văn Cậy, chủ homestay ở thôn Tha, chia sẻ: “Tôi luôn nghĩ làm du lịch không đơn thuần là đón khách đến lưu trú, mà là gìn giữ và kể câu chuyện về văn hóa của người Tày trong cuộc sống hằng ngày. Điều níu chân du khách không phải những dịch vụ cầu kỳ, mà chính bản sắc vẫn hiện diện trong từng nếp nhà sàn, từng bữa cơm gia đình và từng câu hát Then. Những điều với chúng tôi vốn rất bình dị lại trở thành những trải nghiệm đáng nhớ với nhiều du khách”.

Có lẽ cũng vì thế mà chị Katrina, du khách người Pháp, dù đã đặt chân đến nhiều bản làng du lịch ở nhiều quốc gia, vẫn dành nhiều tình cảm cho vùng đất người Tày ba phương. Chị cho biết: “Tôi lưu trú ở đây nhiều ngày để tận hưởng sự yên bình và tìm hiểu văn hóa của người Tày. Điều tôi yêu thích nhất là được lắng nghe tiếng đàn Tính và những làn điệu Then vang lên dưới nếp nhà sàn. Dù không hiểu hết lời ca, tôi vẫn cảm nhận được lòng hiếu khách và tình yêu mà người dân dành cho di sản của mình".

Trải qua bao biến thiên của thời gian, tiếng Then vẫn hiện diện trong đời sống của người Tày ba phương như một phần ký ức cộng đồng. Mỗi lời Then, mỗi tiếng đàn Tính không chỉ gợi nhắc hành trình khai hoang, lập bản của cha ông, mà còn tiếp nối mạch nguồn văn hóa, để bản sắc ấy được trao truyền qua nhiều thế hệ.