Miền Tây Nghệ An và tiềm năng 'đóng gói' bản sắc thành sản phẩm công nghiệp

Kho báu giữa đại ngàn

Miền Tây Nghệ An, không gian sinh tồn của đồng bào các dân tộc Thái, Mông, Khơ Mú, Thổ, Ơ Đu... là nơi lưu giữ hệ thống tri thức bản địa đồ sộ. Đây là tổng hòa những hiểu biết, kỹ năng được tích lũy qua nhiều thế hệ để thích ứng với môi trường tự nhiên và xã hội. Từ tri thức về y học dân gian, dược liệu dưới tán rừng Pù Mát; kỹ thuật canh tác nương rẫy; đến những tinh hoa trong nghề thủ công như dệt thổ cẩm, mây tre đan, chế tác nhạc cụ và nghệ thuật ẩm thực đặc trưng.

Điểm du lịch xã Yên Hòa (Tương Dương). Ảnh: Đình Tuyên

Khác với các nguồn lực tài nguyên hữu hạn, tri thức bản địa là "nguồn lực mềm" có khả năng tái tạo và gia tăng giá trị theo thời gian. Mỗi hoa văn trên tấm váy Thái, mỗi nhịp khèn Mông hay cách chế biến món cá mát nướng cùng chẻo lá hẹ không chỉ đơn thuần là sản phẩm vật chất, mà là những "sứ giả" mang theo câu chuyện văn hóa của cả một tộc người.

Thực tế đã chứng minh, khi tri thức bản địa được "kích hoạt" đúng cách, nó tạo ra sức mạnh kinh tế đáng kinh ngạc. Tại bản Hoa Tiến (xã Châu Tiến) - nơi được mệnh danh là "thủ phủ" thổ cẩm xứ Nghệ, thổ cẩm đã bước ra khỏi lũy tre làng để hiện diện tại các hội chợ thủ công ở Pháp, Đức hay Nhật Bản.

Hơn nửa đời gắn bó với sợi chỉ, nghệ nhân Sầm Thị Bích có công lớn trong việc khơi dậy nghề dệt thổ cẩm truyền thống, đưa thương hiệu thổ cẩm Hoa Tiến vươn ra thế giới và truyền niềm tự hào cho lớp trẻ. Ảnh: Thành Cường

Khách hàng quốc tế không chỉ mua một tấm vải, họ đang mua một câu chuyện. Họ say mê những họa tiết quả trám, hình rồng, hình phượng bởi chúng được tạo ra từ sự kiên nhẫn và tâm hồn của những người phụ nữ Thái. Vào những dịp cuối năm, khi nhu cầu tiêu dùng tăng cao, sự khan hiếm của thổ cẩm Hoa Tiến chính là một tín hiệu vui nhưng cũng đầy trăn trở. Vui vì giá trị bản địa đã được thừa nhận, nhưng trăn trở vì chúng vẫn đang khai thác ở dạng "lộ thiên" - đang bán những gì mình có sẵn thay vì tạo ra những sản phẩm mà thị trường hiện đại khao khát dựa trên nền tảng đó.

Đồng bào Khơ Mú tại miền Tây Nghệ An được mệnh danh là một trong những “ông tổ” của nghề đan lát với kỹ thuật thủ công vô cùng tỉ mỉ. Tiềm năng của nghề nằm ở hệ thống tri thức bản địa độc đáo, từ việc lựa chọn mây tre dẻo dai đến bí quyết “gác bếp” giúp sản phẩm có màu vàng óng và độ bền hàng chục năm.

Các sản phẩm đan lát của người Khơ Mú sau khi làm xong được đưa lên gác bếp và hong khô thời gian dài, giúp sản phẩm lên màu vàng đẹp và có thời gian sử dụng lâu hơn. Ảnh: Đào Thọ

Không chỉ phục vụ sinh hoạt, các sản phẩm mâm mây, ghế mây hiện đã trở thành hàng hóa giá trị cao, giúp nhiều hộ dân thoát nghèo bền vững. Trong định hướng phát triển công nghiệp văn hóa, nghề đan lát Khơ Mú có cơ hội bứt phá thông qua các dòng sản phẩm decor nội thất cao cấp, quà lưu niệm tinh xảo và các tour du lịch trải nghiệm sáng tạo…

Dù sở hữu kho tàng đồ sộ, miền Tây Nghệ An vẫn đang đối mặt với một nghịch lý: Giàu di sản nhưng đóng góp vào GDP du lịch chưa tương xứng, vẫn đang loay hoay với bài toán "manh mún". Bên cạnh đó là nguy cơ đứt gãy truyền nối. Nghệ nhân giỏi thì già đi, lớp trẻ lại có xu hướng chối bỏ khung cửi, cây khèn để tìm đến những nhà máy, khu công nghiệp.

Những đứa trẻ người Khơ Mú đứng quan sát người lớn đan lát. Ảnh: Đào Thọ

Nếu tri thức bản địa chỉ tồn tại dưới dạng "hồi ức" của những bậc cao niên, nó sẽ sớm trở thành di sản chết. Ngoài ra, việc thiếu vắng một "nhạc trưởng" để kết nối các làng nghề thành một hệ sinh thái bền vững khiến các sản phẩm du lịch miền Tây vẫn mang dáng dấp của những món quà lưu niệm đơn thuần, rập khuôn, thiếu tính ứng dụng và sự sang trọng cần thiết để bước vào các không gian cao cấp.

Công nghiệp hóa những sản phẩm độc bản

Nhiều ý kiến cho rằng, tri thức bản địa cần phải được đặt vào trung tâm của chuỗi công nghiệp văn hóa, khiến nó mang “hơi thở” thời đại, thậm chí đặt nó vào những "phòng thiết kế" hiện đại. Sản phẩm thủ công của bà con Tây Nghệ không thể chỉ dừng lại ở cái rổ, cái khăn phục vụ nhu cầu tối thiểu. Chúng cần được chuyển hóa thành đồ decor nội thất cao cấp, phụ kiện thời trang ứng dụng (Eco-fashion) hay quà tặng lưu niệm có bao bì và câu chuyện riêng biệt. Thực tế, hướng đi công nghiệp hóa di sản tại miền Tây Nghệ An hiện đang xuất hiện những điểm sáng mạnh mẽ, hứa hẹn biến văn hóa bản địa thành một ngành kinh tế mũi nhọn.

Hợp tác xã Thổ cẩm Hoa Tiến đã có hàng trăm mẫu mã, hoa văn, cùng nhiều loại sản phẩm thổ cẩm. Ảnh: Thành Cường

Sự chuyển mình của tri thức bản địa miền Tây Nghệ An không còn nằm ở lý thuyết mà đã hiện hữu qua những con số và danh hiệu biết nói. Điểm sáng đầu tiên là sự chuyển mình từ sản xuất tự cung tự cấp sang mô hình “Thời trang ứng dụng cao cấp”. Thổ cẩm không còn chỉ là vải thô mà đã trở thành các sản phẩm thời thượng, độc bản xuất khẩu sang những thị trường khắt khe như Pháp, Nhật Bản, châu Âu. Các nghệ nhân về hoa văn Thái cổ đang phối hợp cùng đội ngũ trẻ có tư duy thị trường quốc tế để "thổi hồn" hiện đại vào chất liệu xưa cũ. Mô hình này tạo ra một chuỗi sản xuất nhân văn: người trẻ thiết kế - nghệ nhân sản xuất - doanh nghiệp lo thị trường.

Tương tự, nghề mây tre đan đã lập "kỳ tích" với các bộ đèn đạt chuẩn OCOP 5 sao cấp Quốc gia, hiện diện tại những showroom nội thất sang trọng ở Berlin, Paris hay Tokyo, có sức cạnh tranh sòng phẳng trên thị trường. Những giải thưởng danh giá tại Hội thi Sản phẩm thủ công mỹ nghệ Việt Nam của các nghệ nhân Nghệ An chính là minh chứng cho việc di sản Tây Nghệ đang thực sự trở thành "mỏ vàng xanh" bền vững, góp phần khẳng định sản phẩm bản địa hoàn toàn đủ sức đứng chung sân khấu với các dòng mỹ nghệ cao cấp thế giới.

Đèn lồng mây tre đan của Nghệ An được công nhận 5 sao OCOP. Ảnh: CSCC

Chia sẻ về bảo tồn di sản văn hóa, bản sắc cho bà con vùng cao, PGS. TS. Bùi Hoài Sơn - Ủy viên Thường trực Ủy ban Văn hóa, Giáo dục của Quốc hội khẳng định: “Phát triển nghề thủ công truyền thống, kết hợp với sáng tạo hiện đại có thể tạo ra nguồn thu ổn định, đặc biệt khi chúng ta đưa yếu tố thiết kế, sáng tạo, thương mại điện tử vào từng sản phẩm. Sự kết hợp giữa “hồn cốt” truyền thống và tư duy kinh tế sáng tạo sẽ tạo ra những mặt hàng có giá trị cao hơn, phù hợp với thị trường mới, mở ra cơ hội lớn trong phát triển kinh tế hộ gia đình. Đây chính là hướng đi quan trọng của công nghiệp văn hóa - nơi văn hóa trở thành sức mạnh kinh tế”.

Du lịch cộng đồng bản Cọ Muồng (xã Quế Phong). Ảnh: CSCC

Cùng quan điểm, trong tham luận tại "Hội thảo khoa học Nghệ An phát triển tiềm năng và thu hút đầu tư du lịch", TS. Lê Thị Hiếu (Sở Khoa học và Công nghệ tỉnh) cho rằng mô hình trải nghiệm sáng tạo Du lịch miền Tây Nghệ An cần thoát ly khỏi kiểu “du lịch cưỡi ngựa xem hoa”, chuyển sang du lịch sáng tạo. Ở đó, du khách không chỉ mua một chiếc khèn Mông mà được ngồi lại bản, học cách rèn, cách chỉnh âm. Họ không chỉ ăn cá nướng mà được cùng bà con vào rừng hái gia vị, học cách pha chẻo lá hệ. Khi du khách được "sống" cùng tri thức bản địa, giá trị của chuyến đi sẽ tăng gấp bội, và sự gắn kết với văn hóa địa phương cũng trở nên sâu sắc hơn.

Cũng theo TS. Lê Thị Hiếu, để đưa văn hóa miền Tây vươn xa, công nghệ chính là “đôi cánh”. Việc số hóa kho tàng tri thức bản địa - từ quy trình thêu dệt đến các lễ hội - không chỉ để lưu trữ mà còn là để quảng bá toàn cầu. Một “bản đồ số du lịch văn hóa Nghệ An” sẽ giúp du khách khắp thế giới chạm tay vào di sản chỉ bằng một cú click.

Thổ cẩm của bà con Tây Nghệ được trưng bày tại cuộc thi Sản phẩm thủ công mỹ nghệ Việt Nam. Ảnh: CSCC

Tri thức bản địa miền Tây Nghệ An giống như một viên ngọc quý còn lẫn trong đất đá. Việc chuyển hóa nguồn lực này thành chuỗi công nghiệp văn hóa là con đường duy nhất để vừa giữ bản sắc, vừa tạo ra động lực phát triển kinh tế mạnh mẽ. Khi mỗi bản làng trở thành một trung tâm sáng tạo, khi mỗi người dân đều tự hào sống khỏe bằng nghề của cha ông, đó cũng là lúc văn hóa xứ Nghệ thực sự “cất cánh”.