Minh bạch chi phí, bảo vệ quyền lợi người dân trong điều chỉnh giá điện

Phó Chủ tịch Quốc hội, Thượng tướng Nguyễn Doãn Anh cùng các ĐBQH tham dự thảo luận tổ. Ảnh: An Nhiên

Quy định rõ trong luật các cơ chế thu hút đầu tư điện gió ngoài khơi và lưới truyền tải

Tán thành sự cần thiết sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Điện lực và cơ bản nhất trí với Báo cáo thẩm tra, đại biểu Phan Thị Thùy Linh cho rằng, Luật Điện lực năm 2024 mới có hiệu lực từ ngày 1/2/2025, song trước nhu cầu điện tăng nhanh và yêu cầu thể chế hóa kịp thời các chủ trương mới của Trung ương, Bộ Chính trị, việc sửa đổi là cần thiết. Tuy nhiên, do luật mới được ban hành chưa đầy hai năm đã tiếp tục sửa đổi, lần này cần được nghiên cứu, hoàn thiện kỹ lưỡng để bảo đảm tính khả thi.

Quan tâm đến các nội dung giao Chính phủ quy định chi tiết, nhất là đối với điện gió ngoài khơi và lưới truyền tải, đại biểu đánh giá, dự thảo đã bổ sung nhiều quy định mới nhằm tháo gỡ điểm nghẽn trong phát triển điện gió ngoài khơi. Tuy nhiên, phần lớn nội dung quan trọng như lựa chọn nhà đầu tư, giao khu vực biển, thời hạn hợp đồng mua bán điện, phân chia rủi ro về tỷ giá, giá nhiên liệu và quyền ưu tiên của phía Việt Nam khi nhà đầu tư chuyển nhượng dự án vẫn được giao Chính phủ quy định chi tiết.

Theo đại biểu, đây đều là những vấn đề nhà đầu tư cần được làm rõ trước khi quyết định bỏ vốn thực hiện dự án. Thực tế cho thấy, nếu luật đã ban hành nhưng các nghị định hướng dẫn chậm được ban hành thì chính sách khó đi vào cuộc sống, có thể làm chậm thêm từ một đến hai năm và bỏ lỡ cơ hội thu hút đầu tư.

Từ đó, đại biểu đề nghị cơ quan soạn thảo rà soát theo nguyên tắc: những nội dung liên quan trực tiếp đến quyền, nghĩa vụ, chi phí và rủi ro của Nhà nước, nhà đầu tư và người sử dụng điện cần được quy định ngay trong luật về nguyên tắc, phạm vi, điều kiện và giới hạn; nghị định chỉ quy định cụ thể trình tự, thủ tục.

ĐBQH Phan Thị Thùy Linh (Thanh Hóa) phát biểu thảo luận tổ. Ảnh: An Nhiên

Đặc biệt, quyền ưu tiên của phía Việt Nam khi nhà đầu tư nước ngoài chuyển nhượng dự án cần được quy định trong luật, nhằm tạo cơ sở pháp lý đủ vững chắc để bảo vệ lợi ích quốc gia khi phát sinh tranh chấp liên quan đến Luật Đầu tư và các hiệp định bảo hộ đầu tư mà Việt Nam đã ký kết.

Đối với lưới truyền tải, đại biểu dẫn số liệu nhu cầu vốn giai đoạn 2026 - 2030 khoảng 3,6 tỷ USD mỗi năm, trong khi Tập đoàn Điện lực Việt Nam chỉ có khả năng đáp ứng 40 - 50%. Điều này đặt ra yêu cầu huy động nguồn lực tư nhân, tránh tình trạng có nguồn điện nhưng thiếu đường dây truyền tải đến nơi tiêu thụ.

Để khuyến khích nhà đầu tư tư nhân tham gia, đại biểu đề nghị bổ sung quyền được ký hợp đồng dịch vụ truyền tải dài hạn, cơ chế thu hồi chi phí rõ ràng, quyền tiếp cận lưới điện bình đẳng và ưu tiên giải tỏa công suất cho các dự án đã đầu tư.

Công khai, kiểm toán độc lập chi phí trước mỗi lần điều chỉnh giá điện

Nhấn mạnh cơ chế giá điện và bảo vệ người sử dụng điện là nội dung đặc biệt quan tâm từ góc độ xã hội, ĐBQH Phan Thị Thùy Linh cho biết, dự thảo cho phép phân bổ các chi phí hợp lý, hợp lệ chưa thu hồi đủ vào các kỳ điều chỉnh giá tiếp theo. Đây là giải pháp cần thiết, phù hợp với thực tế tài chính ngành điện. Tuy nhiên, điều người dân, nhất là hộ nghèo, hộ chính sách và doanh nghiệp nhỏ quan tâm là giá điện tăng vì nguyên nhân gì và việc tăng giá kéo dài đến khi nào.

Để bảo đảm minh bạch và quyền lợi người sử dụng điện, đại biểu đề nghị luật quy định rõ ba điều kiện đi kèm.

Toàn cảnh thảo luận tổ. Ảnh: An Nhiên

Thứ nhất, trước mỗi lần điều chỉnh giá điện phải công khai đầy đủ cấu thành chi phí, bao gồm chi phí nhiên liệu, truyền tải, phân phối, dịch vụ phụ trợ và các khoản lỗ lũy kế. Người dân phải được biết rõ những khoản chi phí được tính vào giá điện mà mình chi trả.

Thứ hai, các khoản chi phí lớn phải được kiểm toán độc lập định kỳ và chịu sự giám sát của cơ quan độc lập, tránh tình trạng ngành điện tự tính toán, tự phân bổ chi phí.

Thứ ba, gắn việc phân bổ chi phí với lộ trình xóa bù chéo giá điện giữa các nhóm khách hàng, hoàn thành trước năm 2030. Sau thời điểm này, việc hỗ trợ hộ nghèo và các đối tượng yếu thế cần được thực hiện trực tiếp từ ngân sách nhà nước, thay vì thông qua cơ chế giá điện như hiện nay, bảo đảm công khai, minh bạch và đúng đối tượng.

Liên quan đến việc mở rộng cơ chế mua bán điện trực tiếp sang các đơn vị bán lẻ điện, đại biểu đánh giá đây là hướng đi tích cực, song cần tính toán đầy đủ tác động đối với các nhóm khách hàng. Khi khách hàng lớn được mua điện trực tiếp từ nhà máy với giá thuận lợi hơn, Tập đoàn Điện lực Việt Nam có thể mất đi nguồn khách hàng mang lại doanh thu cao, khiến chi phí hệ thống phân bổ nhiều hơn cho các hộ gia đình và doanh nghiệp nhỏ.

Các ĐBQH tham dự thảo luận tổ. Ảnh: An Nhiên

Vì vậy, đại biểu đề nghị quy định rõ trách nhiệm đóng góp chi phí hệ thống của tất cả các bên tham gia, bao gồm chi phí truyền tải và dự phòng; xác định ngưỡng công suất tối thiểu nhằm ngăn chặn việc chia nhỏ công suất để trục lợi; đồng thời, tổ chức đánh giá tác động hằng năm đối với giá điện của từng nhóm khách hàng.

ĐBQH Phan Thị Thùy Linh nhấn mạnh, những vấn đề liên quan trực tiếp đến nguồn lực của Nhà nước, quyền lợi của nhà đầu tư và chi phí của người dân cần được quy định rõ ngay trong luật, tránh phụ thuộc quá nhiều vào các văn bản hướng dẫn. Cùng với đó, cần thực hiện nghiêm việc phòng, chống lợi ích nhóm trong xây dựng pháp luật, nhất là đối với các cơ chế đặc thù, ưu tiên và ngoại lệ.

Đại biểu đề nghị, nếu dự thảo được hoàn thiện kịp thời và bảo đảm chất lượng thì xem xét thông qua ngay tại kỳ họp này; trường hợp chưa đáp ứng yêu cầu, cần cân nhắc tiếp tục hoàn thiện để xem xét vào năm 2027.