Mở dư địa để kinh tế tư nhân và hợp tác xã cùng bứt phá tăng trưởng

Thiếu các doanh nghiệp có khả năng dẫn dắt chuỗi giá trị

Để khu vực kinh tế tư nhân thực sự tạo ra những đột phá về năng suất, năng lực cạnh tranh và đóng góp vào mục tiêu tăng trưởng hai con số, nhiều chuyên gia cho rằng không thể phát triển theo cách “mạnh ai nấy làm”, mà phải hình thành các chuỗi liên kết chặt chẽ với khu vực kinh tế tập thể, đặc biệt là các hợp tác xã (HTX).

Theo Chủ tịch Liên minh HTX Việt Nam Cao Xuân Thu Vân, trong bối cảnh mới, vấn đề không còn là HTX có vai trò hay không, mà là HTX sẽ đứng ở đâu trong hệ sinh thái kinh tế tư nhân, làm gì và liên kết như thế nào để cùng tạo ra giá trị.

Mở dư địa để kinh tế tư nhân và hợp tác xã cùng bứt phá tăng trưởng mới. Ảnh: Hải Anh

Thực tế cho thấy khu vực kinh tế tập thể đang có những bước chuyển tích cực. Đến giữa năm 2026, cả nước có hơn 35.190 HTX với gần 7 triệu thành viên; trong đó khoảng 78% HTX hoạt động hiệu quả, gần 4.700 HTX tham gia chuỗi giá trị và khoảng 2.600 HTX ứng dụng công nghệ cao.

Những con số trên cho thấy HTX đang dần thoát khỏi hình ảnh là mô hình liên kết mang tính hỗ trợ để trở thành một chủ thể kinh tế thực thụ. Tuy nhiên, nếu thiếu sự đồng hành của doanh nghiệp, lợi thế về vùng nguyên liệu, lao động và tính liên kết cộng đồng vẫn khó chuyển hóa thành lợi thế cạnh tranh trên thị trường.

Trao đổi với phóng viên, GS.TS Hoàng Văn Cường - nguyên Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Kinh tế Quốc dân cho rằng, sức mạnh của HTX không nằm ở từng thành viên riêng lẻ mà được tạo nên từ khả năng liên kết các chủ thể kinh tế tư nhân thành một sức mạnh chung.

Theo ông Hoàng Văn Cường, nhu cầu liên kết xuất phát từ ba yếu tố cốt lõi. Thứ nhất là tối ưu hóa các nguồn lực sản xuất vốn đang phân tán ở quy mô hộ gia đình. Thứ hai là tạo điều kiện ứng dụng khoa học - công nghệ, bởi từng hộ riêng lẻ khó có khả năng đầu tư máy móc, chuyển đổi số hay đáp ứng các tiêu chuẩn sản xuất hiện đại. Thứ ba là nâng cao năng lực cạnh tranh thông qua việc xây dựng thương hiệu, chuẩn hóa chất lượng và tạo ra sản lượng đủ lớn cho thị trường.

Một trong những “điểm nghẽn” lớn nhất hiện nay là thiếu các doanh nghiệp có khả năng dẫn dắt chuỗi giá trị. Cần phân biệt rõ giữa doanh nghiệp “đầu mối” và doanh nghiệp “đầu kéo”. Nếu doanh nghiệp đầu mối chủ yếu tham gia ở khâu thu mua thì doanh nghiệp đầu kéo phải đồng hành với HTX ngay từ khâu quy hoạch vùng nguyên liệu, chuyển giao công nghệ, xây dựng tiêu chuẩn chất lượng đến phát triển thị trường. Chỉ khi doanh nghiệp và HTX cùng chia sẻ lợi ích, trách nhiệm và rủi ro, chuỗi liên kết mới có thể vận hành bền vững.

Đồng quan điểm, bà Nguyễn Thị Hoàng Yến - Phó Cục trưởng Cục Kinh tế hợp tác và Phát triển nông thôn (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) cho rằng, khoảng cách giữa doanh nghiệp và HTX vẫn còn khá lớn. Trong khi khu vực kinh tế tư nhân đóng góp hơn 50% GDP và tạo việc làm cho trên 80% lao động thì nhiều HTX vẫn hạn chế về quy mô, công nghệ và năng lực quản trị. Phần lớn các mối liên kết hiện nay mới dừng ở các hợp đồng ngắn hạn, thiếu sự gắn kết lâu dài.

Theo bà Nguyễn Thị Hoàng Yến, thay vì những mối liên kết đơn lẻ, Việt Nam cần xây dựng một hệ sinh thái tích hợp, trong đó doanh nghiệp giữ vai trò dẫn dắt thị trường, HTX tổ chức sản xuất còn Nhà nước kiến tạo môi trường phát triển. Đây cũng là hướng đi giúp nâng cao giá trị nông sản, tái cấu trúc kinh tế nông thôn và tăng sức cạnh tranh của hàng hóa Việt Nam trên thị trường quốc tế.

Bên cạnh thể chế và mô hình liên kết, dòng vốn được xem là điều kiện không thể thiếu để các chuỗi giá trị phát triển bền vững.

Phó Thống đốc Ngân hàng Nhà nước Nguyễn Ngọc Cảnh cho biết, ngành Ngân hàng đang tiếp tục triển khai nhiều giải pháp nhằm mở rộng tín dụng đối với các mô hình liên kết sản xuất. Hiện dư nợ cho vay đối với HTX và liên hiệp HTX đạt khoảng 7.000 tỷ đồng; nếu tính cả các thành viên HTX là hộ gia đình và cá nhân thì tổng dư nợ lên tới hơn 8,5 triệu tỷ đồng, tương đương khoảng 46% tổng dư nợ của nền kinh tế.

Tuy nhiên, ông Ngọc Cảnh lưu ý, việc mở rộng tín dụng vẫn gặp không ít khó khăn khi nhiều HTX còn nhỏ, năng lực quản trị hạn chế, dòng tiền thiếu minh bạch và chưa hình thành được các chuỗi liên kết đủ bền vững để các tổ chức tín dụng kiểm soát rủi ro. Điều đó cho thấy, muốn khơi thông dòng vốn, trước hết phải tạo dựng được những chuỗi liên kết đủ tin cậy giữa doanh nghiệp và HTX.

Hoàn thiện thể chế để khơi thông chuỗi liên kết

Ở góc độ cơ quan hoạch định chính sách, ông Đỗ Mạnh Khởi - Phó Cục trưởng Cục Phát triển doanh nghiệp tư nhân và Kinh tế tập thể (Bộ Tài chính) cho biết, Nghị quyết số 68-NQ/TW đã tạo ra luồng sinh khí mới cho khu vực kinh tế tư nhân. Chỉ sau gần một năm triển khai, tinh thần khởi nghiệp và đầu tư tiếp tục được khơi dậy mạnh mẽ, thể hiện qua việc gần 4.200 hộ kinh doanh tự nguyện chuyển đổi lên mô hình doanh nghiệp.

Theo số liệu của Cục Thống kê, quý I/2026, cả nước có hơn 57.400 doanh nghiệp đăng ký thành lập mới với tổng vốn gần 539 nghìn tỷ đồng, tăng mạnh so với cùng kỳ năm trước. Những tín hiệu tích cực này không chỉ phản ánh niềm tin của cộng đồng doanh nghiệp mà còn mở rộng dư địa hình thành các chuỗi liên kết sản xuất - kinh doanh quy mô lớn.

Tuy nhiên, theo các chuyên gia kinh tế, gia tăng số lượng doanh nghiệp mới chỉ là điều kiện cần. Điều quan trọng hơn là tạo cơ chế để doanh nghiệp chủ động liên kết với HTX, đầu tư vào vùng nguyên liệu, chuyển giao công nghệ và đồng hành với người sản xuất ngay từ đầu chuỗi giá trị.

Ở góc nhìn này, GS.TS Hoàng Văn Cường cho rằng doanh nghiệp muốn phát triển bền vững không thể chỉ đứng ở khâu thu mua hay tiêu thụ sản phẩm. Khi tham gia từ khâu tổ chức sản xuất, doanh nghiệp sẽ chủ động kiểm soát chất lượng, ổn định nguồn cung và giảm đáng kể chi phí trong toàn bộ chuỗi cung ứng.

Theo ông Đỗ Mạnh Khởi, để thúc đẩy quá trình này, cải cách thể chế phải đi trước một bước.

Bên cạnh việc tiếp tục cắt giảm thủ tục hành chính, điều quan trọng hơn là đổi mới tư duy quản lý theo hướng chuyển mạnh từ “tiền kiểm” sang “hậu kiểm”, tạo môi trường đầu tư kinh doanh thông thoáng, minh bạch, giảm chi phí tuân thủ và bảo đảm mọi thành phần kinh tế được tiếp cận bình đẳng các nguồn lực phát triển.

Đại diện Bộ Tài chính cho rằng, hệ thống pháp luật cũng cần tiếp tục hoàn thiện theo hướng tạo hành lang ổn định cho các mô hình hợp tác công - tư, liên doanh, liên kết giữa doanh nghiệp và HTX; đồng thời minh bạch cơ chế phân chia lợi ích, xử lý tranh chấp và chia sẻ rủi ro nhằm củng cố niềm tin của các chủ thể tham gia.

Một giải pháp khác được ông Đỗ Mạnh Khởi nhấn mạnh là cần chuyển mạnh từ chính sách hỗ trợ theo từng đối tượng sang hỗ trợ theo chuỗi giá trị.

Theo đó, Nhà nước cần có cơ chế khuyến khích các doanh nghiệp lớn đóng vai trò “đầu tàu”, dẫn dắt các HTX tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng trong nước và quốc tế. Cùng với đó là các chính sách ưu đãi về tín dụng, bảo lãnh vay vốn, hỗ trợ chuyển đổi số, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi xanh và áp dụng các tiêu chuẩn ESG nhằm nâng cao năng lực cạnh tranh của toàn chuỗi.