Mô hình công nghiệp văn hóa phức hợp xã Thư Lâm: Gợi mở những giải pháp, hướng đi từ cơ sở

Buổi ra mắt mô hình công nghiệp văn hóa phức hợp (nghệ thuật biểu diễn, du lịch văn hóa kết hợp giáo dục di sản cho học sinh) tại làng rối nước Đào Thục với sự tham gia của các nghệ nhân, học sinh Hà Nội, các nhà khoa học Trường Khoa học Liên ngành và Nghệ thuật (Đại học Quốc gia Hà Nội), Sở Văn hóa - Thể thao Hà Nội, doanh nghiệp xã hội... là một ví dụ về sự hợp tác chủ động, gợi mở những giải pháp và hướng đi phát triển công nghiệp văn hóa từ cơ sở.

Các nghệ nhân biểu diễn ca trù trong chương trình trải nghiệm tại xã Thư Lâm. Ảnh: BTC

Hòa mình vào di sản, sống cùng di sản

Mô hình trải nghiệm phức hợp đưa các di sản truyền thống đặc sắc của Thư Lâm đến với công chúng nhỏ tuổi là một sản phẩm thuộc đề tài “Nghiên cứu đề xuất giải pháp phát huy giá trị di sản văn hóa phi vật thể nhằm phát triển các ngành công nghiệp văn hóa ở Thủ đô Hà Nội” của Sở Khoa học và Công nghệ thành phố Hà Nội, do Trường Khoa học liên ngành và Nghệ thuật - Đại học Quốc gia Hà Nội chủ trì.

Đúng như TS Mai Thị Hạnh, Trưởng khoa Công nghiệp văn hóa và Di sản, Chủ nhiệm đề tài đã bày tỏ, sự đồng hành cùng các nghệ nhân trong suốt quá trình nghiên cứu cũng như triển khai mô hình trải nghiệm thực tế là phép cộng hưởng to lớn cho các nhà nghiên cứu.

Có thể thấy, tính phức hợp của mô hình thể hiện qua việc các nghệ nhân thuộc nhiều lĩnh vực nghệ thuật, tri thức dân gian đã cùng hội tụ, mang đến cho các em nhỏ chuỗi trải nghiệm phong phú cả về nghệ thuật biểu diễn, tìm hiểu làng nghề, trải nghiệm các hoạt động lễ hội sôi động, phù hợp với tâm lý tiếp nhận của trẻ. Biểu diễn rối nước Đào Thục, trích đoạn đặc sắc của nghệ thuật tuồng Lương Quy, chèo Vân Hà, ca trù Lỗ Khê, vẽ con rối Đào Thục, đục đẽo gỗ Thiết Úng, thi bắt chạch trong chum - Lễ hội kén rể Đường Yên, kéo lửa thổi cơm thi Lương Quy... đều là những di sản còn hiện diện trong đời sống ở Thư Lâm.

Điều đáng nói, mô hình mang đến cho trẻ em trải nghiệm văn hóa truyền thống trực tiếp ngay trong không gian sản sinh, nuôi dưỡng mỗi làn điệu chèo, nhịp phách ca trù, các tích trò rối nước... dưới bóng đa, mặt nước ao làng. Không gian ấy là sự cộng hưởng với các hoạt động nghệ thuật thấm đẫm hơi thở làng quê. Hình ảnh các nghệ nhân bước ra từ sau tấm mành buồng trò, áo nâu và một nửa thân mình ngâm dưới nước có thể sẽ là hình ảnh thực tế ghi dấu sự khác biệt của rối nước truyền thống Việt Nam trong hành trình các em lớn lên tiếp xúc với các loại hình di sản phong phú tương đồng của thế giới.

Dưới bóng đa và mái đình Đào Thục, các nghệ nhân chuẩn bị nhiều món ăn địa phương đặc sắc như bánh đúc nhân lạc, chè con ong thơm hương hạt gạo đất làng... Thu hút công chúng nhỏ tuổi vốn ưa thực phẩm màu sắc ở thành phố là việc không dễ, nhưng các nghệ nhân bằng tình yêu đất đai, làng mạc và tri thức dân gian đáng quý của mình đã không chọn thứ quà mua sẵn mà trực tiếp chuẩn bị, gói vào món ăn hương vị thuần bản địa. Chia sẻ này là một gợi ý làm sao kết hợp giá trị ẩm thực địa phương với khả năng hấp dẫn thu hút công chúng nhỏ tuổi ưa sáng tạo trong hành trình trải nghiệm sau này.

TS Lư Thị Thanh Lê, giảng viên bộ môn Công nghiệp văn hóa và Di sản (Trường Khoa học liên ngành và Nghệ thuật - Đại học Quốc gia Hà Nội), phụ trách mô hình trải nghiệm, cũng nêu rõ: “Hoạt động trải nghiệm văn hóa phức hợp tại Thư Lâm là một trong hai mô hình của đề tài hướng đến kết nối cộng đồng với hoạt động văn hóa, du lịch. Mô hình tại Thư Lâm cho thấy sự vào cuộc của chính quyền địa phương, các nghệ nhân là yếu tố đặc biệt quan trọng. Nhóm nghiên cứu mong muốn tới đây mô hình sẽ tiếp tục được chính cộng đồng địa phương tiếp tục nuôi dưỡng, phát triển”.

Theo Phó Trưởng phòng Quản lý di sản (Sở Văn hóa - Thể thao Hà Nội) Bùi Thị Hương Thủy, sự chủ động, nỗ lực của chính cộng đồng nghệ nhân, nhân dân xã Thư Lâm và sự phối hợp của các nhà khoa học, nhà quản lý với tinh thần hòa mình vào di sản, sống cùng di sản là bước đầu quan trọng tạo nền tảng và cơ hội hiện thực hóa mong muốn phát triển sản phẩm công nghiệp văn hóa bền vững của địa phương.

Tạo dựng hệ sinh thái sáng tạo

Điều thú vị ghi nhận từ hoạt động trải nghiệm của mô hình là bên cạnh công chúng nhỏ tuổi, nghệ nhân, nhà khoa học, nhà quản lý..., chương trình có nhiều gương mặt nghệ sĩ sáng tạo trẻ, các doanh nghiệp xã hội về giáo dục di sản, số hóa di sản... Em Hồng Anh (sinh viên Trường Đại học Sư phạm nghệ thuật Trung ương) và các bạn trong nhóm của mình đã hiện thực hóa ý tưởng khắc và in thủ công biểu tượng văn hóa của Thư Lâm và các làng nghề truyền thống lên các sản phẩm túi vải, áo phông, tranh giấy dó... Tại đây, các bạn còn giúp khách tham quan hiểu về quy trình sản xuất sản phẩm, trải nghiệm quá trình in thủ công. Bên cạnh sản phẩm của Hồng Anh, xưởng gốm xinh xắn của Hà Chi (Chimit studio) - sinh viên Trường Đại học Mỹ thuật công nghiệp là một ví dụ sinh động khác cho nỗ lực thử nghiệm lớn lên từ làng của những người trẻ lớn lên từ quê hương Đông Anh (cũ), những chủ nhân sáng tạo của thành phố.

Hoạt động trải nghiệm phức hợp cũng không chỉ kết nối cộng đồng sáng tạo trẻ tại cơ sở mà còn là điểm thu hút các mô hình liên quan khác trong cộng đồng giáo dục di sản cho học sinh. Có thể kể đến mô hình Thư viện số văn hóa S Gallery của nhà sáng lập Nguyệt Quế từ thành phố Hồ Chí Minh; doanh nghiệp Cool Vietnam tại Hà Nội...

Phó Chủ tịch UBND xã Thư Lâm Nguyễn Thành Luân khẳng định: Đây là tiền đề quan trọng để địa phương tiếp tục nghiên cứu, nhân rộng mô hình trong thời gian tới, đồng thời cam kết tiếp tục phối hợp với cơ quan chuyên môn, các trường đại học, mô hình sáng tạo, doanh nghiệp xã hội để phát triển sản phẩm văn hóa đặc trưng, phát huy giá trị di sản trong đời sống đương đại, nâng cao đời sống tinh thần, mang lại cơ hội phát triển kinh tế cho nhân dân địa phương.