Mô hình tăng trưởng mới cần ưu tiên tuyệt đối cho giao thông

PGS.TS Nguyễn Thường Lạng cho rằng, khi chuyển dịch mô hình tăng trưởng từ chiều rộng sang chiều sâu, hạ tầng giao thông không chỉ là "mạch máu" của nền kinh tế, mà đang trở thành "hệ thần kinh trung ương" quyết định tốc độ, chất lượng và tầm vóc phát triển quốc gia.

PGS. TS Nguyễn Thường Lạng.

Thước đo của bốn giá trị cốt lõi

Khi chuyển sang mô hình tăng trưởng mới, vai trò của hạ tầng giao thông có ý nghĩa thế nào, thưa ông?

Việt Nam đang thực hiện một cuộc cải cách có tính chất thời đại khi chuyển từ mô hình tăng trưởng dựa vào khai thác tài nguyên và lao động giá rẻ sang mô hình dựa trên khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Đây không chỉ là thay đổi về phương thức phát triển mà còn là thay đổi về chất của nền kinh tế.

Hạ tầng giao thông và hạ tầng số chính là nền tảng để đảm bảo dòng chảy của nền kinh tế. Khi "mạch máu" này thông suốt, hàng hóa, con người, vốn và tri thức được lưu chuyển nhanh hơn, chi phí giảm xuống, năng suất tăng lên.

Không chỉ dừng lại ở đó, hạ tầng giao thông còn là thước đo của bốn giá trị cốt lõi: Năng lực cạnh tranh quốc gia; khả năng liên kết vùng và phân bổ nguồn lực; mức độ văn minh, hiện đại của xã hội; trình độ khoa học công nghệ.

Theo ông, với mục tiêu tăng trưởng hai con số, khả năng đáp ứng của hạ tầng giao thông hiện ra sao?

Một hành trình Bắc - Nam dài khoảng 2.000km hiện vẫn mất tới 34-36 giờ di chuyển bằng đường bộ. Trong khi đó, tại các quốc gia phát triển, quãng đường tương tự có thể được rút ngắn xuống chỉ còn vài giờ nhờ hệ thống cao tốc và đường sắt tốc độ cao.

Đường sắt của Việt Nam hiện có tốc độ trung bình khoảng 60km/h, một con số gần như "đứng yên" trong nhiều thập kỷ. Năng lực vận tải thấp, chi phí logistics cao đang trở thành "nút thắt" của nền kinh tế.

Trong khi nhu cầu thực tế đòi hỏi hàng chục nghìn km cao tốc và hệ thống đường sắt hiện đại, thì quy mô hiện tại vẫn còn khiêm tốn. Địa hình trải dài của Việt Nam càng khiến nhu cầu về các trục giao thông xương sống trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết.

Ưu tiên tuyệt đối cho giao thông

Theo ông, những điểm nghẽn lớn nhất hiện nay là gì?

Vấn đề không chỉ nằm ở vốn, mà còn ở tư duy và cách làm. Dù đã xác định giao thông là một trong ba đột phá chiến lược từ nhiều năm trước, nhưng mức độ ưu tiên thực tế vẫn chưa tương xứng.

Thứ trưởng Nguyễn Danh Huy kiểm tra công tác chuẩn bị cho lễ khởi công dự án thành phần 1 thuộc dự án đường sắt Lào Cai - Hà Nội - Hải Phòng, ngày 17/12/2025.

Bên cạnh đó, quy hoạch còn chưa thật sự chú trọng tập trung vào các hành lang kinh tế trọng điểm. Chẳng hạn, một tuyến kết nối như Hà Nội - Vinh đáng lẽ phải đạt chuẩn di chuyển trong khoảng 1 giờ nếu có hạ tầng tốc độ cao, nhưng hiện nay vẫn mất 5-6 giờ. Tương tự, kết nối giữa TP.HCM và các trung tâm kinh tế miền Trung còn nhiều hạn chế.

Tình trạng ùn tắc tại các cửa ngõ đô thị lớn, cảng biển, sân bay diễn ra thường xuyên, gây tổn thất rất lớn về thời gian và chi phí. Đây là biểu hiện rõ nét của sự quá tải hạ tầng so với nhu cầu phát triển.

Chưa kể, tư duy quy hoạch vẫn chủ yếu dựa vào không gian mặt đất, trong khi các đô thị hiện đại trên thế giới đã khai thác mạnh mẽ không gian ngầm và không gian trên cao để tối ưu hóa.

Để gỡ những điểm nghẽn, theo ông đâu là giải pháp tối ưu?

Cần một cuộc cách mạng về tư duy phát triển hạ tầng, dựa trên bốn trụ cột: Nhanh nhất - Khối lượng lớn nhất - Tối ưu nhất - Công nghệ tiên tiến nhất.

Trước hết, cần ưu tiên tuyệt đối về nguồn lực cho giao thông, cả về vốn, công nghệ và nhân lực. Đây phải là lĩnh vực dẫn dắt.

Thứ hai, cần huy động lực lượng nhân lực tinh hoa, kết hợp với khu vực tư nhân và các nhà đầu tư quốc tế để tạo ra những dự án mang tầm cỡ khu vực.

Thứ ba, ứng dụng mạnh mẽ công nghệ số, trí tuệ nhân tạo (AI), dữ liệu lớn trong quản lý và vận hành giao thông. Hệ thống giao thông tương lai không chỉ là những con đường mà là một mạng lưới thông minh, tự điều phối và tối ưu hóa theo thời gian thực.

Thế giới đang nghiên cứu các công nghệ vận tải tốc độ siêu cao, thậm chí lên tới 1.000km/h. Nếu Việt Nam chỉ đặt mục tiêu cải thiện nhỏ lẻ, chúng ta sẽ tiếp tục tụt lại phía sau.

Chìa khóa của một nền kinh tế hiện đại

Nếu hạ tầng được cải thiện mạnh mẽ, Việt Nam sẽ thay đổi ra sao trong 5-10 năm tới, theo hình dung của ông?

Tác động sẽ mang tính đột phá và toàn diện. Khi các trục hạ tầng chiến lược được hoàn thiện, Việt Nam có thể đạt tốc độ tăng trưởng hai con số, trở thành trung tâm sản xuất và trung chuyển quan trọng của khu vực. Chi phí logistics sẽ giảm mạnh, từ đó nâng cao năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp và nền kinh tế. Các vùng kinh tế sẽ được kết nối hiệu quả hơn, tạo ra những cực tăng trưởng mới thay vì tập trung quá mức vào một vài đô thị lớn. Hạ tầng hiện đại cũng sẽ giúp Việt Nam thu hút mạnh mẽ dòng vốn đầu tư quốc tế, đặc biệt trong bối cảnh chuỗi cung ứng toàn cầu đang tái cấu trúc.

Mục tiêu không chỉ là bắt kịp, mà là vươn lên nhóm dẫn đầu: Top 10 thế giới về chất lượng hạ tầng, Top 2-3 ASEAN và Top 5 châu Á.

Như vậy, có thể nói hạ tầng giao thông chính là chìa khóa để tái định hình nền kinh tế?

Hoàn toàn chính xác. Những điểm nghẽn lớn nhất hiện nay, từ chi phí logistics cao, vận tải kém hiệu quả đến sự mất cân đối vùng miền đều có nguồn gốc từ hạ tầng.

Khi hệ thống giao thông được hiện đại hóa ở mức cao, không chỉ giải quyết các vấn đề hiện hữu mà còn tạo ra một nền tảng hoàn toàn mới cho phát triển. Một nền kinh tế bao trùm hơn, cân bằng hơn và hiệu quả hơn.