Mở rộng cao tốc theo phương thức PPP: Huy động vốn tư nhân phải đi đôi với bảo toàn và phát huy giá trị tài sản công

Mở rộng cao tốc theo phương thức PPP phải bảo đảm giá trị tài sản của Nhà nước. Ảnh: TL

Thưa ông, việc Bộ Xây dựng đề xuất mở rộng nhiều tuyến cao tốc lên 6 làn xe theo phương thức PPP có ý nghĩa như thế nào đối với phát triển hạ tầng giao thông?

Tôi cho rằng đây là một chủ trương có ý nghĩa quan trọng đối với chiến lược phát triển kết cấu hạ tầng giao thông đường bộ và huy động nguồn lực cho đầu tư phát triển đất nước.

Thứ nhất, việc mở rộng các tuyến cao tốc có thể giúp nâng cao năng lực thông hành, khắc phục những hạn chế của các tuyến được đầu tư phân kỳ với quy mô 4 làn xe hạn chế. Trong bối cảnh lưu lượng phương tiện tăng nhanh, việc mở rộng phù hợp với nhu cầu vận tải sẽ góp phần giảm ùn tắc, nâng cao an toàn giao thông, rút ngắn thời gian vận chuyển và cải thiện khả năng kết nối giữa các vùng kinh tế.

Thứ hai, huy động vốn tư nhân theo phương thức PPP giúp đa dạng hóa nguồn lực đầu tư, giảm áp lực bố trí vốn trực tiếp từ ngân sách nhà nước, đồng thời tạo điều kiện để khu vực tư nhân tham gia sâu hơn vào đầu tư, quản lý và khai thác kết cấu hạ tầng giao thông.

Thứ ba, việc mở rộng cao tốc cần được nhìn nhận trong mối quan hệ với hiệu quả của toàn bộ hệ thống logistics quốc gia. Năng lực thông hành được cải thiện sẽ góp phần giảm thời gian và chi phí vận tải, nâng cao khả năng kết nối giữa các trung tâm sản xuất, khu công nghiệp, cảng biển, cửa khẩu và các trung tâm logistics.

Tuy nhiên, cần nhấn mạnh rằng PPP không phải là mục tiêu tự thân và cũng không đơn thuần là giải pháp thay thế vốn ngân sách bằng vốn tư nhân. Điều quan trọng là phải lựa chọn được phương thức đầu tư có hiệu quả tổng thể cao nhất, phù hợp với nhu cầu vận tải, khả năng cân đối nguồn lực và lợi ích kinh tế - xã hội.

Vấn đề đáng chú ý là nhiều tuyến cao tốc đã được đầu tư bằng ngân sách nhà nước, nay tiếp tục huy động tư nhân tham gia đầu tư mở rộng và khai thác thu phí. Theo ông, cần quan tâm những vấn đề gì để bảo đảm quản lý, sử dụng hiệu quả tài sản công?

Đây là một trong những vấn đề cốt lõi và cũng là vấn đề cần được nghiên cứu thận trọng nhất khi triển khai phương án PPP.

Theo tôi, cần phân biệt rõ 2 cấu phần: Một là tài sản hạ tầng đã được Nhà nước đầu tư bằng ngân sách; hai là phần công trình, hạng mục mở rộng được đầu tư bằng nguồn vốn mới của nhà đầu tư tư nhân. Hai cấu phần này có nguồn gốc hình thành, giá trị tài sản, trách nhiệm quản lý và cơ chế thu hồi vốn khác nhau.

Đối với tài sản hiện hữu, cần xác định đầy đủ giá trị đầu tư, hiện trạng kỹ thuật, giá trị còn lại, chi phí bảo trì, quyền và nghĩa vụ khai thác. Đặc biệt, phải làm rõ quyền khai thác tài sản công được giao cho nhà đầu tư theo cơ chế nào, trong phạm vi nào và với điều kiện tài chính ra sao.

Tôi cho rằng cần giải quyết 4 yêu cầu.

Một là, phải định giá minh bạch tài sản hạ tầng hiện hữu và xác định rõ giá trị kinh tế của quyền khai thác, bảo đảm không làm thất thoát hoặc giảm giá trị tài sản công.

Hai là, phải tách bạch phần vốn đầu tư mở rộng của nhà đầu tư với giá trị công trình đã hình thành từ ngân sách nhà nước. Đây là cơ sở quan trọng để xác định đúng nghĩa vụ tài chính, quyền lợi và phạm vi thu hồi vốn của nhà đầu tư.

Ba là, cần làm rõ cơ chế thu phí đối với phần hạ tầng hiện hữu và phần đầu tư mở rộng, tránh tình trạng tính trùng chi phí, thu phí không tương xứng với dịch vụ cung cấp hoặc người sử dụng phải gánh chịu những khoản phí chưa được xác định rõ căn cứ.

Bốn là, phải có cơ chế lựa chọn nhà đầu tư cạnh tranh, công khai, minh bạch; xác định rõ nghĩa vụ tài chính, trách nhiệm quản lý, bảo trì và hoàn trả tài sản khi kết thúc thời hạn hợp đồng.

Một vấn đề cần đặc biệt lưu ý là không thể chỉ căn cứ vào số vốn tư nhân bỏ ra để mở rộng công trình mà xác định toàn bộ quyền lợi kinh tế của nhà đầu tư trên tuyến cao tốc. Giá trị tài sản Nhà nước đã đầu tư và giá trị quyền khai thác phải được xem xét đầy đủ trong phương án tài chính.

Nói cách khác, huy động vốn tư nhân phải đi đôi với bảo toàn và phát huy giá trị tài sản công, không để xảy ra tình trạng Nhà nước đã đầu tư xây dựng hạ tầng nhưng khi chuyển sang phương thức khai thác mới lại không thu được giá trị tương xứng.

Với vai trò là cơ quan kiểm toán, theo ông, Kiểm toán nhà nước cần tập trung vào những nội dung nào để góp phần phòng ngừa thất thoát, lãng phí trong các dự án mở rộng cao tốc theo PPP?

Theo tôi, Kiểm toán nhà nước có vai trò rất quan trọng trong việc bảo đảm tính công khai, minh bạch và hiệu quả sử dụng nguồn lực công trong quá trình triển khai các dự án PPP. Đặc biệt, đối với các tuyến cao tốc đã được đầu tư bằng ngân sách nhà nước, yêu cầu kiểm soát tài sản công, phương án khai thác và hiệu quả tài chính càng cần được đặt lên hàng đầu.

Tôi đề xuất cần quan tâm 6 nhóm nội dung.

Một là, kiểm toán và đánh giá tính kinh tế, hiệu quả, hiệu lực của việc lựa chọn phương án đầu tư; làm rõ sự cần thiết mở rộng từng tuyến, căn cứ xác định quy mô 6 làn xe, dự báo nhu cầu vận tải và thứ tự ưu tiên đầu tư.

Hai là, kiểm tra việc xác định giá trị tài sản công hiện hữu, giá trị quyền khai thác công trình và các nghĩa vụ tài chính của nhà đầu tư đối với Nhà nước. Đây là nội dung có ý nghĩa quan trọng nhằm bảo đảm không thất thoát tài sản công trong quá trình chuyển đổi phương thức đầu tư và khai thác.

Ba là, kiểm tra tổng mức đầu tư, cơ cấu nguồn vốn, chi phí xây dựng, chi phí tư vấn, chi phí tài chính, lãi vay và các giả định trong phương án hoàn vốn. Cần kiểm soát chặt chẽ việc xác định chi phí hợp lý, hợp lệ, tránh tình trạng tăng tổng mức đầu tư hoặc tính toán chi phí thiếu căn cứ.

Bốn là, đánh giá tính minh bạch trong lựa chọn nhà đầu tư, năng lực tài chính và năng lực thực hiện dự án; kiểm soát nguy cơ cạnh tranh không bình đẳng, xung đột lợi ích và việc lựa chọn nhà đầu tư không đáp ứng yêu cầu.

Năm là, kiểm tra phương án thu phí, lưu lượng phương tiện, doanh thu thực tế, thời gian hoàn vốn và việc thực hiện các nghĩa vụ theo hợp đồng PPP. Đặc biệt, cần đối chiếu giữa dự báo ban đầu với lưu lượng và doanh thu thực tế trong quá trình khai thác để đánh giá tính chính xác của phương án tài chính.

Sáu là, đánh giá trách nhiệm của các bên trong quản lý, bảo trì, bảo đảm chất lượng công trình và an toàn giao thông trong suốt vòng đời dự án.

Tôi cho rằng cần tăng cường kiểm toán dựa trên rủi ro, kết hợp kiểm toán tài chính với kiểm toán hoạt động. Đặc biệt, cần chú trọng kiểm toán hiệu quả sau đầu tư, đánh giá mức độ cải thiện năng lực thông hành, tiết kiệm thời gian vận tải, giảm chi phí logistics và hiệu quả khai thác tài sản công. Đây chính là cách tiếp cận giúp phòng ngừa thất thoát, lãng phí ngay từ khâu chuẩn bị và thực hiện dự án, thay vì chỉ phát hiện sai phạm sau khi công trình đã hoàn thành.