Mở rộng đối tượng tham gia bảo hiểm xã hội cần lộ trình phù hợp thực tiễn

Mở rộng diện bao phủ phải đi đôi với bảo đảm quyền lợi người lao động

Đồng tình với chủ trương mở rộng diện bao phủ bảo hiểm xã hội, ĐBQH Lê Hữu Trí cho rằng, việc đưa lao động phi chính thức, người giao hàng, lái xe công nghệ và những người có thu nhập từ các nền tảng số vào diện tham gia bảo hiểm xã hội là cần thiết. Đây là nhóm lao động ngày càng đông, song khả năng tiếp cận các chính sách an sinh xã hội còn hạn chế.

ĐBQH Lê Hữu Trí (Khánh Hòa) phát biểu. Ảnh: Hồ Long

Tuy nhiên, theo đại biểu, cần phân biệt rõ giữa mục tiêu chính sách và phương thức tổ chức thực hiện. Nếu mở rộng đối tượng tham gia nhưng chưa xác định rõ nghĩa vụ đóng, căn cứ tính mức đóng, trách nhiệm của các nền tảng số và cơ chế bảo vệ người lao động, chính sách có thể phát sinh tranh chấp, thậm chí tạo thêm gánh nặng đối với những người có thu nhập thấp, không ổn định.

Đại biểu phân tích, đặc thù của lao động trên nền tảng số là làm việc theo chuyến, theo đơn hàng hoặc đồng thời trên nhiều nền tảng. Vì vậy, việc xác định thu nhập làm căn cứ đóng bảo hiểm xã hội và phân chia trách nhiệm giữa các bên không đơn giản. Nếu thiết kế chính sách chưa phù hợp, người lao động có thể phải tăng chi phí trước mắt nhưng chưa thấy rõ lợi ích lâu dài, từ đó tìm cách né tránh tham gia.

Từ thực tế này, đại biểu Lê Hữu Trí đề nghị, dự thảo Luật quy định cụ thể nhóm đối tượng, thời điểm áp dụng, phương thức đóng và trách nhiệm của các bên; đồng thời, đánh giá kỹ tác động đối với từng nhóm lao động trước khi triển khai.

Đáng chú ý, đại biểu đề xuất xem xét lộ trình thực hiện từ năm 2028 đối với nhóm lao động trên nền tảng số nếu chưa đủ điều kiện triển khai ngay. Theo đại biểu, việc có thêm thời gian chuẩn bị sẽ giúp hoàn thiện các quy định pháp luật, kết nối dữ liệu giữa cơ quan bảo hiểm xã hội, cơ quan thuế và các nền tảng số, đồng thời tăng cường tuyên truyền, tạo sự đồng thuận trong quá trình thực hiện.

"Mục tiêu cuối cùng không chỉ là tăng số người phải đóng bảo hiểm, mà là tăng số người thực sự được bảo vệ bởi hệ thống an sinh xã hội", đại biểu nhấn mạnh.

Cũng liên quan đến việc bảo đảm quyền lợi lâu dài của người lao động, đại biểu bày tỏ đồng tình với định hướng phát triển bảo hiểm hưu trí bổ sung nhằm đa dạng hóa nguồn thu nhập khi về già, giảm áp lực lên hệ thống an sinh cơ bản. Tuy nhiên, việc hoàn thiện chính sách cần dựa trên đánh giá đầy đủ về thực tiễn triển khai.

Dẫn Báo cáo thẩm tra, đại biểu cho biết, số người tham gia bảo hiểm hưu trí bổ sung theo hình thức chỉ riêng người lao động tham gia còn rất ít, trong khi hồ sơ chưa làm rõ đầy đủ quá trình tham gia, kết quả thụ hưởng và hiệu quả đầu tư của quỹ.

Các đại biểu tham dự phiên họp. Ảnh: Khánh Duy

Do đó, đại biểu đề nghị chưa mở rộng hoặc thay đổi đối tượng thụ hưởng khi chưa đánh giá đầy đủ hiệu quả thực hiện chính sách hiện hành. Đồng thời, cần có cơ chế giám sát chặt chẽ, tránh lợi dụng chính sách ưu đãi thuế để biến quỹ hưu trí bổ sung thành công cụ huy động vốn hoặc trốn tránh nghĩa vụ thuế.

Theo đại biểu, chính sách hưu trí bổ sung phải thực sự hướng đến mục tiêu nâng cao thu nhập cho người lao động khi nghỉ hưu, thay vì chỉ tạo thêm một kênh đầu tư tài chính.

Nâng cao hiệu quả đầu tư nhưng không đánh đổi an toàn của quỹ

Quan tâm đến hiệu quả quản lý và đầu tư quỹ bảo hiểm xã hội, đại biểu Lê Hữu Trí dẫn số liệu trong Báo cáo thẩm tra cho thấy, đến ngày 30/4/2026, số dư đầu tư quỹ bảo hiểm xã hội đã vượt 1,5 triệu tỷ đồng. Tuy nhiên, năm 2025, lãi suất đầu tư bình quân chỉ đạt 3,72%, trong khi chỉ số giá tiêu dùng tăng 3,31%.

Theo đại biểu, những con số này đặt ra yêu cầu phải đánh giá nghiêm túc hơn hiệu quả đầu tư, khả năng bảo toàn sức mua và tăng trưởng thực chất của quỹ. Với nguồn lực có quy mô đặc biệt lớn, liên quan trực tiếp đến quyền lợi của hàng chục triệu người, không thể chỉ quan tâm đến việc đầu tư có an toàn hay không, mà còn phải xem xét hiệu quả đầu tư đã tương xứng với quy mô nguồn vốn và yêu cầu bảo đảm an sinh lâu dài hay chưa.

Đại biểu cho rằng, việc mở rộng danh mục đầu tư cần được cân nhắc thận trọng, dựa trên cơ sở pháp lý rõ ràng, năng lực quản trị rủi ro và cơ chế giám sát độc lập phù hợp. Không nên vì mục tiêu tăng lợi nhuận mà làm gia tăng rủi ro đối với nguồn quỹ được hình thành từ sự đóng góp của người lao động, người sử dụng lao động và có vai trò bảo đảm an sinh lâu dài.

"An toàn là điều kiện tiên quyết, bảo toàn quỹ là giới hạn không được vượt qua, nhưng hiệu quả cũng phải là yêu cầu bắt buộc và trách nhiệm giải trình phải được thực hiện nghiêm túc", đại biểu nêu rõ.

Để bảo đảm yêu cầu này, đại biểu đề nghị dự thảo Luật quy định rõ trách nhiệm của Hội đồng quản lý bảo hiểm xã hội và cơ quan bảo hiểm xã hội trong quyết định, tổ chức thực hiện, giám sát danh mục và cơ cấu đầu tư. Cùng với đó, cần xác định cụ thể cơ chế kiểm soát rủi ro, đánh giá hiệu quả và trách nhiệm khi để xảy ra thất thoát hoặc đầu tư kém hiệu quả.

Đặc biệt, đại biểu đề nghị định kỳ công khai các chỉ tiêu cơ bản về cơ cấu đầu tư, lợi suất, chi phí quản lý, mức độ rủi ro và hiệu quả đầu tư thực tế. Theo đại biểu, người lao động có quyền được biết đồng tiền đóng góp của mình đang được quản lý như thế nào và được bảo vệ ra sao.

Liên quan đến cải cách thủ tục hành chính, đại biểu Lê Hữu Trí tán thành việc đẩy mạnh giao dịch điện tử, xây dựng cơ sở dữ liệu liên thông và duy trì quy định về quyền kiểm tra của cơ quan bảo hiểm xã hội. Tuy nhiên, cải cách không nên chỉ dừng lại ở việc chuyển hồ sơ giấy sang hồ sơ điện tử mà phải giảm thực chất thời gian, chi phí và số lần đi lại của người dân, doanh nghiệp.

Đại biểu đề nghị những nội dung liên quan trực tiếp đến quyền, nghĩa vụ của người tham gia, điều kiện hưởng chế độ và trách nhiệm của các bên phải được quy định đủ rõ trong Luật, không nên giao quá rộng cho văn bản dưới luật, khiến người dân khó tiếp cận hoặc quyền lợi phụ thuộc nhiều vào các quy định hướng dẫn.

Đối với hoạt động kiểm tra, cần phân định rõ thẩm quyền và cơ chế phối hợp giữa cơ quan bảo hiểm xã hội với các cơ quan quản lý chuyên ngành, tránh chồng chéo, gây phiền hà cho doanh nghiệp và người dân. Hoạt động kiểm tra cần tập trung vào những trường hợp có dấu hiệu vi phạm, trốn đóng, chậm đóng hoặc lạm dụng quỹ.

Cùng với đó, đại biểu đề nghị hoàn thiện cơ chế giải quyết nhanh chóng, minh bạch các kiến nghị, khiếu nại liên quan đến việc đóng và hưởng bảo hiểm xã hội, nhất là đối với người lao động đã đến tuổi nghỉ hưu hoặc đang gặp khó khăn về thu nhập.

Theo đại biểu, một chính sách bảo hiểm xã hội tốt không chỉ được đánh giá bằng số người tham gia hay quy mô quỹ, mà quan trọng hơn là người lao động có đủ niềm tin để tham gia, được tiếp cận quyền lợi khi cần và được bảo đảm an sinh thực chất khi về già, trên cơ sở hài hòa lợi ích giữa Nhà nước, người sử dụng lao động và người lao động.