Mở rộng đối tượng trợ giúp pháp lý: Bước đi nhân văn hướng tới nền công lý không rào cản

Mở rộng đối tượng được trợ giúp pháp lý: Cần có lộ trình, đảm bảo cân đối nguồn lực. Ảnh minh họa

Từ "điểm nghẽn" thực tiễn đến yêu cầu đổi mới

Sau hơn 8 năm thi hành, Luật Trợ giúp pháp lý 2017 dù đã tạo ra những bước tiến đáng kể nhưng bắt đầu bộc lộ những "khoảng trống" trước sự thay đổi nhanh chóng của đời sống kinh tế - xã hội. Ông Lê Vệ Quốc, Cục trưởng Cục Phổ biến, giáo dục pháp luật và Trợ giúp pháp lý (Bộ Tư pháp), thẳng thắn nhìn nhận rằng quy định hiện hành đang tồn tại những rào cản kỹ thuật không còn phù hợp.

Điển hình như nhóm người nhiễm chất độc da cam hay người khuyết tật, những đối tượng vốn dĩ đã mang trên mình khiếm khuyết thể chất và chịu thiệt thòi sau chiến tranh. Theo luật hiện hành, họ chỉ được trợ giúp pháp lý nếu chứng minh được "có khó khăn về tài chính". Đây chính là một "điểm nghẽn" về tư duy.

Ngày nay, người yếu thế không chỉ là người nghèo về tiền bạc, mà còn là những người không có khả năng bảo vệ mình trước các rắc rối pháp lý phức tạp. Việc dỡ bỏ điều kiện về tài chính cho nhóm đối tượng này không chỉ là sự điều chỉnh kỹ thuật, mà là sự khẳng định đạo lý "đền ơn đáp nghĩa" và tính nhân văn của Nhà nước.

Việc sửa đổi Luật Trợ giúp pháp lý lần này không đơn thuần là thay đổi vài điều khoản, mà là nỗ lực hiện thực hóa phương châm "không ai bị bỏ lại phía sau" trong kỷ nguyên số.

Mở rộng đối tượng: Cần có lộ trình, đảm bảo cân đối nguồn lực

Tại các phiên thảo luận tổ, các đại biểu Quốc hội đã dành nhiều thời gian phân tích về việc nới rộng "diện phủ sóng" của Luật. Theo dự thảo, quyền được trợ giúp pháp lý miễn phí không còn bó hẹp mà mở rộng tới những người có công với cách mạng và thân nhân của họ để tri ân những cống hiến cho đất nước.

Đáng chú ý, dự thảo cũng đề xuất đưa nhóm người dân tộc thiểu số tại các địa bàn có điều kiện khó khăn vào diện thụ hưởng, thay vì chỉ giới hạn ở vùng "đặc biệt khó khăn" như trước đây. Bên cạnh đó, những người bỗng chốc rơi vào cảnh yếu thế do thiên tai, dịch bệnh, hỏa hoạn hay các sự kiện bất khả kháng cũng sẽ nhận được sự bảo vệ kịp thời từ phía Nhà nước. Ngay cả nhóm người nước ngoài cũng được cân nhắc dựa trên các điều ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên, thể hiện tinh thần hội nhập và nhân văn.

Đại biểu Tráng A Dương - Đoàn ĐBQH tỉnh Lào Cai - phát biểu

Góp ý sâu về nội dung này, đại biểu Tráng A Dương (Đoàn ĐBQH tỉnh Lào Cai) bày tỏ sự nhất trí cao khi mở rộng diện hỗ trợ cho đồng bào dân tộc thiểu số tại các địa bàn khó khăn. Ông phân tích rằng, nhóm đối tượng này thường xuyên đối mặt với rào cản kép: Từ hạn chế ngôn ngữ, trình độ dân trí đến giao thông cách trở, khiến họ khó lòng tự bảo vệ trước các rắc rối pháp lý. Thậm chí, từ góc nhìn bảo vệ quyền lợi sát sườn của người dân, Đại biểu Nguyễn Tiến Hùng (Đoàn ĐBQH TP Huế) còn đề xuất cần bổ sung cả đối tượng "người không biết chữ" vào danh mục, bởi đây là những người có bất lợi tự thân rất lớn khi tham gia các quan hệ pháp luật hiện đại.

Tuy nhiên, bài toán mở rộng luôn đi kèm với áp lực về nguồn lực thực thi. Đại biểu Bùi Mạnh Cường (Đoàn ĐBQH tỉnh Khánh Hòa) đã đặt ra một góc nhìn thận trọng nhưng rất thực tế khi bày tỏ băn khoăn về sự cân đối giữa nhu cầu và khả năng đáp ứng. Ông cho rằng, kinh phí thực hiện trợ giúp pháp lý, đặc biệt là trong các thủ tục tố tụng, hiện nay là rất lớn. Nếu mở rộng quá nhanh mà không đảm bảo được đội ngũ trợ giúp viên và nguồn tài chính tương xứng, chính sách dễ rơi vào tình trạng quá tải, gây ảnh hưởng đến chất lượng phục vụ nhân dân. Do đó, một lộ trình mở rộng khoa học và vững chắc là điều cần được cơ quan soạn thảo tính toán kỹ lưỡng.

Đại biểu Bùi Mạnh Cường (giữa) - Đoàn ĐBQH tỉnh Khánh Hòa

Tầm nhìn về một nền trợ giúp pháp lý "không giấy tờ"

Một điểm đột phá trong lần sửa đổi này là tư duy "lấy người được trợ giúp làm trung tâm". Không chỉ mở rộng về đối tượng, lĩnh vực trợ giúp cũng được đề xuất nới lỏng, bao gồm cả các giao dịch kinh doanh thương mại nhằm mục đích thoát nghèo. Điều này giúp người dân tự tin hơn khi tham gia vào các hoạt động kinh tế mà không lo sợ rủi ro pháp lý ngoài tầm kiểm soát.

Đặc biệt, mục tiêu xây dựng nền trợ giúp pháp lý "không giấy tờ" thông qua chuyển đổi số đang mở ra một chương mới. Bằng việc kết nối với Cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư và ứng dụng VneID, người dân sẽ không còn phải vất vả chứng minh nhân thân hay hoàn cảnh mỗi khi cần hỗ trợ. Tuy nhiên, trước xu thế này, Đại biểu Nguyễn Tiến Hùng cũng đặc biệt lưu ý về vấn đề bảo mật dữ liệu cá nhân trên môi trường số, đòi hỏi các quy định phải chặt chẽ để "điểm tựa" pháp lý không vô tình trở thành kẽ hở cho rủi ro thông tin.

Đại biểu Nguyễn Tiến Hùng (giữa) - Đoàn ĐBQH TP Huế.

Việc sửa đổi Luật Trợ giúp pháp lý lần này không đơn thuần là thay đổi vài điều khoản, mà là nỗ lực hiện thực hóa phương châm "không ai bị bỏ lại phía sau" trong kỷ nguyên số. Một hệ thống trợ giúp pháp lý mạnh mẽ, hiện đại và bao trùm sẽ chính là điểm tựa vững chắc nhất để mọi người dân, dù yếu thế đến đâu, đều cảm thấy được bảo vệ công bằng dưới ánh sáng của pháp luật.