Mở rộng trách nhiệm bồi thường của Nhà nước: Vì sao Quốc hội yêu cầu tính kỹ tác động ngân sách?

Khai mạc Kỳ họp không thường lệ thứ nhất, Quốc hội khóa XVI; Quốc hội nghe trình bày các tờ trình, báo cáo thẩm tra về các dự án luật (Ảnh VPQH)

Đột phá cơ chế bồi thường và mở rộng bảo vệ quyền lợi hợp pháp

Trình bày Tờ trình tóm tắt trước Quốc hội, Thừa ủy quyền của Thủ tướng Chính phủ, Bộ trưởng Bộ Tư pháp Hoàng Thanh Tùng nêu rõ việc sửa đổi, bổ sung Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước xuất phát từ yêu cầu tiếp tục thể chế hóa chủ trương, đường lối của Đảng về trách nhiệm bồi thường của Nhà nước; bảo đảm sự tương thích với mô hình tổ chức bộ máy hệ thống chính trị và chính quyền địa phương 02 cấp hiện nay; đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin, chuyển đổi số và tháo gỡ triệt để các hạn chế, bất cập phát sinh trong thực tiễn thi hành.

Dự thảo luật bao gồm 02 Điều, trong đó Điều 1 tập trung sửa đổi, bổ sung 35 điều, bãi bỏ 02 điều của Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước hiện hành và Điều 2 quy định về điều khoản thi hành. Dự thảo luật đã cụ thể hóa 06 nhóm nội dung lớn với nhiều điểm mới mang tính đột phá:

Thứ nhất, về nguyên tắc và phạm vi trách nhiệm bồi thường của Nhà nước, dự thảo luật kế thừa quy định việc bồi thường của Nhà nước được thực hiện theo quy định của Luật này, đồng thời bổ sung quy định trường hợp luật khác quy định về phạm vi trách nhiệm bồi thường của Nhà nước thì việc xác định phạm vi trách nhiệm sẽ áp dụng theo luật đó. Quy định bổ sung này nhằm bảo đảm tính khả thi, khắc phục mâu thuẫn, chồng chéo và phù hợp với thực tiễn lập pháp của Quốc hội khi một số luật chuyên ngành gần đây (như Luật Quản lý thuế có hiệu lực từ ngày 01/7/2026) đã quy định về phạm vi bồi thường. Đồng thời, sự thay đổi này tạo tính linh hoạt cho Quốc hội trong phản ứng chính sách kịp thời khi thực tiễn đòi hỏi mà không cần phải liên tục sửa đổi Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước. Nhằm thu nhận đa dạng ý kiến, Chính phủ đã trình Quốc hội 02 phương án để thảo luận: Phương án 1 (phương án Chính phủ lựa chọn) bổ sung quy định áp dụng theo luật khác nếu luật khác có quy định; Phương án 2 giữ nguyên tắc áp dụng tập trung duy nhất theo Luật này như luật hiện hành.

Thứ hai, đối với cơ quan giải quyết bồi thường trong hoạt động tố tụng hình sự, dự thảo luật bổ sung quy định cho phép người bị thiệt hại có quyền linh hoạt lựa chọn cơ quan giải quyết. Theo đó, người bị thiệt hại có thể yêu cầu cơ quan quản lý người thi hành công vụ giải quyết, khởi kiện ra Tòa án theo thủ tục tố tụng dân sự, hoặc kết hợp giải quyết yêu cầu bồi thường ngay trong quá trình tố tụng hình sự, hành chính tại Tòa án nhằm bảo đảm tính thống nhất với các lĩnh vực khác.

Thứ ba, về thủ tục giải quyết bồi thường, dự thảo đẩy mạnh cải cách thủ tục hành chính và chuyển đổi số. Đáng chú ý, dự thảo bổ sung quy định cụ thể việc ban hành quyết định giải quyết bồi thường trong trường hợp thương lượng không thành và tăng thời hiệu khởi kiện yêu cầu Tòa án giải quyết bồi thường nhằm bảo vệ tốt hơn quyền lợi chính đáng của người bị thiệt hại.

Thứ tư, về kinh phí bồi thường, dự thảo quy định rõ nét nguyên tắc phân cấp ngân sách: cơ quan giải quyết bồi thường ở cấp nào thì ngân sách cấp đó chịu trách nhiệm cấp kinh phí, đồng thời quy định cụ thể kinh phí phục vụ công tác quản lý nhà nước về bồi thường nhà nước.

Thứ năm, về trách nhiệm hoàn trả của người thi hành công vụ, dự thảo thể hiện tinh thần nhân văn khi bổ sung quy định miễn trách nhiệm hoàn trả cho người thi hành công vụ trong các trường hợp cụ thể như: lập công lớn, mắc bệnh hiểm nghèo, hoặc lâm vào hoàn cảnh kinh tế đặc biệt khó khăn kéo dài do thiên tai, hỏa hoạn, tai nạn.

Thứ sáu, về quản lý nhà nước, dự thảo luật chỉ quy định các nội dung thuộc thẩm quyền của Quốc hội theo đúng tinh thần của Nghị quyết số 66-NQ/TW của Bộ Chính trị.

Thận trọng tác động ngân sách và bảo đảm tính nhất quán của hệ thống

Báo cáo thẩm tra tóm tắt của Ủy ban Pháp luật và Tư pháp khẳng định sự tán thành cao đối với sự cần thiết, mục đích xây dựng dự án luật, đánh giá hồ sơ trình Quốc hội đầy đủ thành phần, bảo đảm chất lượng và đáp ứng đầy đủ các điều kiện theo quy định của Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật. Tuy nhiên, từ góc nhìn phản biện chuyên sâu, cơ quan thẩm tra đã đưa ra những khuyến nghị hết sức quan trọng.

Ủy ban Pháp luật và Tư pháp đề nghị Chính phủ chỉ đạo rà soát kỹ lưỡng nguồn tài chính và nhân lực để bảo đảm tính khả thi trong tổ chức thi hành. Đặc biệt, cơ quan thẩm tra nhấn mạnh yêu cầu phải đánh giá kỹ tác động đối với ngân sách nhà nước do dự thảo luật mở rộng phạm vi trách nhiệm bồi thường của Nhà nước trong lĩnh vực đấu tranh chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực và lĩnh vực quản lý thuế.

Về nguyên tắc áp dụng pháp luật, đa số ý kiến trong Ủy ban Pháp luật và Tư pháp thể hiện quan điểm tán thành với Phương án 2 (giữ quy định của luật hiện hành). Phân tích của đa số thành viên cơ quan thẩm tra cho thấy, nguyên tắc áp dụng tập trung đã vận hành ổn định và nhất quán từ khi ban hành luật đến nay, là căn cứ pháp lý quan trọng để kiểm soát, tránh tình trạng mở rộng phạm vi trách nhiệm bồi thường một cách tràn lan, thiếu căn cứ trong các luật chuyên ngành khác. Mặc dù vậy, báo cáo thẩm tra cũng ghi nhận một số ý kiến trong Ủy ban và các cơ quan của Quốc hội đồng tình với Phương án 1 của Chính phủ nhằm đáp ứng tính linh hoạt, kịp thời phản ứng trước các biến động thực tiễn.

Đối với phạm vi trách nhiệm bồi thường trong hoạt động quản lý thuế, nhiều ý kiến trong Ủy ban Pháp luật và Tư pháp đề nghị giữ nguyên quy định 04 nhóm hành vi vi phạm như Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước hiện hành thay vì dẫn chiếu chung sang Luật Quản lý thuế. Cơ quan thẩm tra chỉ ra rằng việc dẫn chiếu chung sẽ làm tăng đột biến các trường hợp phát sinh trách nhiệm bồi thường từ 04 nhóm hành vi lên hơn 10 nhóm hành vi. Sự thay đổi chính sách rất lớn này nếu chưa qua đánh giá tác động kinh tế - xã hội kỹ lưỡng sẽ gây áp lực nặng nề lên ngân sách nhà nước, nguồn nhân lực và hiệu quả quản lý thuế. Hơn nữa, Bộ Tài chính trong quá trình tham gia góp ý cũng đã nhiều lần đề nghị giữ nguyên quy định hiện hành; đồng thời việc dẫn chiếu chung chưa quy định rõ hành vi cụ thể có thể gây lúng túng, thiếu thống nhất trong áp dụng pháp luật. Ngược lại, một số ý kiến trong cơ quan thẩm tra nhất trí với dự thảo luật nhằm tạo sự đồng bộ với việc Luật Quản lý thuế đã mở rộng phạm vi trách nhiệm bồi thường không giới hạn trong nhóm hành vi cụ thể.