Mở rộng 'vành đai' bảo vệ tài khoản số

Xác thực sinh trắc học cần được nhìn nhận là một biện pháp trong tổng thể các giải pháp bảo đảm an toàn tài khoản số

Sinh trắc học chỉ là bước đầu

Ông Lê Hoàng Chính Quang, Cục trưởng Cục Công nghệ thông tin, Ngân hàng Nhà nước (NHNN), cho biết toàn ngành đang đồng thời đẩy mạnh làm sạch dữ liệu và xác thực khách hàng chính chủ. Tính đến ngày 2/10/2026, toàn ngành Ngân hàng có hơn 178 triệu hồ sơ khách hàng được đối chiếu sinh trắc học qua căn cước công dân gắn chip hoặc VNeID, đạt 100% tổng lượng tài khoản phát sinh giao dịch trên kênh số.

Về kết nối với Cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư, tính đến ngày 15/9/2026, có 96 tổ chức tín dụng và tổ chức cung ứng dịch vụ trung gian thanh toán triển khai ứng dụng thẻ căn cước công dân gắn chip qua điện thoại; 64 tổ chức tín dụng triển khai qua thiết bị tại quầy và 29 tổ chức tín dụng, trung gian thanh toán đã chính thức triển khai VNeID.

Trung tá Nguyễn Minh Đức, Phó Giám đốc Trung tâm Dữ liệu quốc gia về dân cư, Cục Cảnh sát quản lý hành chính về trật tự xã hội (C06) cho biết, việc triển khai Quyết định số 2345/QĐ-NHNN của NHNN về các giải pháp an toàn, bảo mật trong thanh toán trực tuyến và thanh toán thẻ ngân hàng, trong đó áp dụng xác thực sinh trắc học đối với một số giao dịch chuyển khoản từ 10 triệu đồng/lần đã giúp tội phạm lừa đảo trong lĩnh vực này giảm mạnh. Năm 2025, số vụ tội phạm lừa đảo giảm 52% so với năm 2024.

Mặc dù vậy, tình hình tội phạm mạng vẫn diễn ra hết sức phức tạp. Ông Phạm Anh Tuấn, Vụ trưởng Vụ Thanh toán (NHNN) cho biết, thời gian qua, việc sử dụng deepfake (dùng công nghệ để tạo hoặc thay đổi hình ảnh, video và âm thanh giả mạo có độ chân thực rất cao giống như người thật) và các hành vi lừa đảo sử dụng trí tuệ nhân tạo (AI) ngày càng phát triển. Đáng chú ý, đã xuất hiện trường hợp người mở tài khoản chính chủ tiếp tục cung cấp thông tin cho các đối tượng gian lận. Những đối tượng này sử dụng dữ liệu sinh trắc học lấy được để tạo thông tin giả mạo, qua đó vượt qua một số bước kiểm tra của tổ chức cung ứng dịch vụ. Thực tế này cho thấy, xác minh đúng danh tính tại thời điểm mở tài khoản chưa thể kiểm soát toàn bộ nguy cơ trong quá trình sử dụng. Khi chủ tài khoản cung cấp dữ liệu cho người khác, thông tin đã được xác thực có thể tiếp tục trở thành đầu vào cho các công cụ giả mạo.

Do đó, yêu cầu kỹ thuật đối với hệ thống đối chiếu sinh trắc học cũng đang được tăng cường. Các quy định của NHNN đặt ra yêu cầu về chứng chỉ, chứng nhận tiêu chuẩn quốc tế nhằm phòng chống deepfake và việc lợi dụng AI để giả mạo thông tin sinh trắc học. Một số yêu cầu kỹ thuật được áp dụng theo lộ trình từ năm 2027, ông Phạm Anh Tuấn cho biết,

Quan điểm của NHNN là dữ liệu sinh trắc học phải được coi là dữ liệu cá nhân đặc biệt nhạy cảm và việc bảo vệ phải được đặt ở mức độ an ninh cao nhất. NHNN tiếp cận theo nguyên tắc: Phòng ngừa trước, phát hiện sớm, phản ứng nhanh. Một trong những yêu cầu quan trọng là các tổ chức tín dụng không lưu trữ dữ liệu sinh trắc học gốc của khách hàng dưới dạng hình ảnh hay vân tay thô, mà phải mã hóa thành các chuỗi ký tự theo tiêu chuẩn quốc tế. Cùng với đó, Ngân hàng Nhà nước đang phối hợp với Bộ Công an trong triển khai Đề án 06, từng bước kết nối trực tiếp hệ thống của các ngân hàng với Cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư. Theo cơ chế này, việc đối chiếu thông tin được thực hiện trực tiếp qua hệ thống của Bộ Công an; ngân hàng chỉ nhận kết quả “trùng khớp” hoặc “không trùng khớp”, thay vì phải tự thu thập và lưu trữ một kho dữ liệu lớn. Giải pháp này vừa góp phần nâng cao khả năng xác thực khách hàng, vừa giảm nguy cơ dữ liệu nhạy cảm bị thu thập, lưu trữ không cần thiết.

Xác lập lá chắn an toàn đa lớp

Tuy nhiên, ông Phạm Anh Tuấn cho rằng, ‘xác thực sinh trắc học cần được nhìn nhận là một biện pháp trong tổng thể các giải pháp bảo đảm an toàn. Việc thu thập, đối chiếu thông tin sinh trắc học không phải là một giải pháp duy nhất để có thể ngăn chặn được lừa đảo, gian lận. Hiệu quả phòng ngừa còn phụ thuộc vào việc bảo vệ dữ liệu cá nhân và các công cụ kiểm soát giao dịch’.

Nếu sinh trắc học tập trung vào xác thực danh tính, yêu cầu đặt ra tiếp theo là phải nhận diện được những dấu hiệu bất thường trong quá trình giao dịch. Đây là khoảng trống được bổ sung bằng các công cụ cảnh báo và kiểm soát giao dịch. Hiện NHNN đã triển khai hệ thống SIMO để cảnh báo các trường hợp nghi ngờ lừa đảo, gian lận. Hệ thống đã cung cấp thông tin cho 21 tổ chức cung ứng dịch vụ, góp phần ngăn chặn lừa đảo, gian lận với số tiền trên 6.300 tỷ đồng. Kết quả này tạo thêm một công cụ hữu hiệu để bảo vệ người tiêu dùng. Việc bổ sung cảnh báo giúp quá trình bảo vệ khách hàng được mở rộng từ khâu xác minh danh tính sang nhận diện nguy cơ khi thực hiện giao dịch.

Một biện pháp khác được đại diện NHNN đề cập là cơ chế cho khách hàng chủ động đăng ký hạn mức và thời gian trì hoãn giao dịch. Theo ông Tuấn, dự kiến từ ngày 1/3/2027, tổ chức cung ứng dịch vụ sẽ phải cung cấp chức năng này đối với giao dịch đến tài khoản mà khách hàng giao dịch lần đầu trong vòng một năm liền kề. Khoảng thời gian trì hoãn được kỳ vọng giúp người chuyển tiền có cơ hội kiểm tra lại thông tin trước khi giao dịch được thực hiện. Đây là biện pháp hướng đến những tình huống người dùng bị thao túng tâm lý, thúc ép chuyển tiền hoặc chưa kịp xác minh yêu cầu thanh toán.

Song song với các công cụ kỹ thuật, Vụ trưởng Vụ Thanh toán cho biết, NHNN cũng thường xuyên chỉ đạo các tổ chức tín dụng tăng cường tuyên truyền, phổ biến các hình thức gian lận, lừa đảo để người dân hiểu rõ quyền lợi và chủ động bảo vệ mình. Khách hàng được khuyến cáo không chia sẻ thông tin cá nhân, không cài đặt các ứng dụng không rõ nguồn gốc có yêu cầu quyền truy cập camera, micro.

Cùng với bảo đảm an toàn, NHNN cũng đặt mục tiêu mở rộng hệ sinh thái thanh toán số đến vùng sâu, vùng xa, biên giới, hải đảo trong Chiến lược tài chính toàn diện quốc gia giai đoạn 2026-2030. Các điểm thanh toán bằng mã QR, điện thoại di động, tiền di động được định hướng mở rộng tại chợ dân sinh và những khu vực còn hạn chế về hạ tầng tài chính. Khi người dân ở nông thôn, vùng sâu, vùng xa và hải đảo hình thành được thói quen thanh toán số, đây sẽ là bước đệm để tiếp cận những dịch vụ tài chính cao hơn như tiết kiệm, tín dụng, qua đó góp phần hiện thực hóa mục tiêu tài chính toàn diện quốc gia.

Cùng với đó, cần tiếp tục nâng cao ý thức bảo vệ dữ liệu cá nhân. Nhiều người tiêu dùng đã quan tâm đến an toàn thông tin, nhưng vẫn còn trường hợp vì lợi ích cá nhân mà cung cấp dữ liệu cho đối tượng gian lận, tạo điều kiện để chúng khai thác tài khoản và giả mạo sinh trắc học. Khi mỗi người chủ động bảo vệ thông tin, nguy cơ kẻ gian lợi dụng deepfake và AI để vượt qua các bước kiểm tra sinh trắc học sẽ được hạn chế. Kết hợp nâng chuẩn công nghệ, chia sẻ cảnh báo qua SIMO và tạo thời gian cân nhắc trước khi chuyển tiền là những biện pháp bổ sung để giảm gian lận, bảo vệ khách hàng trong thanh toán số.