Mở thêm những cánh cửa để trẻ em đến với lịch sử

Từ một cuốn sách đến những câu chuyện lịch sử

Với trẻ em, lịch sử dễ trở nên gần gũi hơn khi được kể qua nhân vật, vùng đất và những câu chuyện cụ thể, thay vì chỉ là các mốc thời gian cần ghi nhớ. Quá trình lựa chọn tác phẩm, đọc, suy ngẫm và trình bày cảm nhận cũng giúp học sinh rèn khả năng liên hệ kiến thức với cuộc sống.

Ba đại sứ văn hóa đọc "Sách và ước mơ vươn xa" năm 2026 của TP Hồ Chí Minh trong lễ trao giải.

Cuộc thi Đại sứ Văn hóa đọc TP Hồ Chí Minh năm 2026 là một trong những hoạt động tạo không gian như vậy. Cuộc thi được triển khai đến các phường, xã, đặc khu và cơ sở giáo dục, thu hút 17.450 bài dự thi từ 1.011 trường học; 154/168 phường, xã, đặc khu có thí sinh tham gia, đạt tỷ lệ 91,67%. Ban Tổ chức lựa chọn 5.205 bài vào vòng Chung khảo cấp Thành phố.

Điểm đáng ghi nhận qua các bài dự thi là học sinh không chỉ giới thiệu những cuốn sách mình yêu thích mà còn thể hiện khả năng cảm thụ, liên hệ nội dung sách với thực tiễn và đề xuất những sáng kiến đưa sách đến gần hơn với bạn bè, gia đình và cộng đồng.

Theo Tiến sĩ Tạ Anh Thư, Trưởng Ban Giám khảo, mỗi bài dự thi mà Ban Giám khảo đọc và xem không chỉ là một sản phẩm dự thi mà còn là một câu chuyện về quá trình đọc, suy nghĩ và trưởng thành của mỗi học sinh. Nhiều bài thể hiện tình yêu chân thành đối với sách, khả năng cảm thụ tác phẩm, biết liên hệ với thực tiễn và truyền tải những thông điệp nhân văn, thể hiện sự hồn nhiên, trong sáng, giàu cảm xúc qua từng trang viết.

Từ những cách thể hiện đó, sách có thể trở thành điểm khởi đầu để trẻ em tìm hiểu nhiều hơn về con người, vùng đất, thời kỳ và những câu chuyện của cộng đồng. Những nội dung lịch sử được kể qua sách, khi gắn với nhân vật và câu chuyện cụ thể, cũng có thêm cơ hội được tiếp nhận bằng cảm xúc và sự tò mò của người đọc nhỏ tuổi.

Em Lê Phan Bảo Phúc, lớp 11/10, Trường THPT Huỳnh Văn Nghệ, phường Tân Uyên, 1 trong 3 học sinh được trao danh hiệu Đại sứ Văn hóa đọc TP Hồ Chí Minh năm 2026, chia sẻ rằng sách chưa bao giờ chỉ là những trang giấy nằm yên trên kệ mà mỗi cuốn sách là một cánh cửa mở ra một thế giới mới. Theo em, giá trị lớn nhất của việc đọc không chỉ là kiến thức mà còn giúp mỗi người biết yêu thương, nhìn cuộc sống bằng một trái tim rộng mở và có trách nhiệm hơn với cộng đồng.

Các em học sinh say sưa bên các tác phẩm văn học, lịch sử.

“Trở thành một Đại sứ Văn hóa đọc không có nghĩa là mình đọc nhiều hơn tất cả mọi người, mà là mình phải cố gắng trở thành một người biết trân trọng sách, có ý thức chia sẻ, lan tỏa những giá trị tốt đẹp từ sách và truyền cảm hứng để nhiều người cùng đọc”, Bảo Phúc chia sẻ.

Từ góc độ quản lý văn hóa, ông Lê Văn Thái, Phó Giám đốc Sở Văn hóa và Thể thao, Trưởng Ban Tổ chức Cuộc thi Đại sứ Văn hóa đọc, cho rằng cuộc thi không chỉ là một sân chơi dành cho học sinh mà còn góp phần hình thành thói quen đọc, khuyến khích tư duy sáng tạo và lan tỏa những giá trị tốt đẹp từ sách đến nhà trường, gia đình và cộng đồng.

Theo ông Lê Văn Thái, năm 2026 là lần đầu tiên cuộc thi được tổ chức trên phạm vi TP Hồ Chí Minh, sau khi hợp nhất TP Hồ Chí Minh, Bình Dương và Bà Rịa - Vũng Tàu. Việc mở rộng quy mô góp phần tạo nên một không gian văn hóa đọc rộng lớn, đa dạng hơn trên toàn thành phố.

Khi bảo tàng mở thêm cách tiếp cận lịch sử

Từ một cuốn sách, câu chuyện lịch sử có thể tiếp tục được mở rộng qua nhiều hình thức khác. Trong đó, bảo tàng là không gian đưa những câu chuyện ấy đến gần hơn với các dấu tích, hiện vật và nhân vật cụ thể.

Cuộc thi vẽ tranh “Thiếu nhi TP Hồ Chí Minh với Bác Tôn” là một ví dụ về việc đưa lịch sử đến với trẻ em thông qua sáng tạo nghệ thuật. Thay vì chỉ tiếp nhận thông tin về Chủ tịch Tôn Đức Thắng, các em được tìm hiểu về cuộc đời, nhân cách và những đóng góp của Bác, sau đó thể hiện cảm nhận bằng hình ảnh và màu sắc.

Các em học sinh trong cuộc thi vẽ "Thiếu nhi TP Hồ Chí Minh với Bác Tôn" năm 2026.

Cuộc thi thu hút 289 tác phẩm của 319 thí sinh đến từ 38 đơn vị. Các chủ đề “Tiếp bước Người thợ Tôn Đức Thắng”, “Em kể chuyện về Bác Tôn” và “Bác Tôn - Người con Nam Bộ - Tấm gương sáng ngời” được xây dựng theo hướng gần gũi, giúp thiếu nhi tiếp cận nhân vật lịch sử từ nhiều góc nhìn.

Theo ông Trần Anh Tuấn, Phó Giám đốc Bảo tàng Tôn Đức Thắng, cuộc thi vẽ tranh về Bác Tôn được duy trì qua nhiều năm. Đây là hoạt động thường niên tạo điều kiện để học sinh có sân chơi bổ ích, phát huy năng khiếu hội họa và thể hiện tình cảm đối với Bác Tôn, qua đó góp phần giáo dục truyền thống yêu nước và lòng tự hào dân tộc.

PGS.TS Nguyễn Văn Minh, nguyên Hiệu trưởng Trường Đại học Mỹ thuật TP Hồ Chí Minh, thành viên Ban Giám khảo, đánh giá cao sự đa dạng về chất liệu và hình thức thể hiện của các tác phẩm dự thi. Theo ông, nhiều tác phẩm có bố cục mới lạ, hồn nhiên, sáng tạo; tranh tập thể kết hợp linh hoạt giữa cắt dán, đắp nổi, vật liệu tái chế và các chất liệu thân thiện với môi trường.

Đối với tranh kỹ thuật số, các tác phẩm cho thấy sự phong phú về ý tưởng, ngôn ngữ tạo hình và kỹ thuật thể hiện, đồng thời cho thấy nhiều học sinh đã bắt đầu làm quen với công nghệ trong sáng tác.

Triển lãm trưng bày các tác phẩm đạt giải cuộc thi "Thiếu nhi TP Hồ Chí Minh với Bác Tôn" tại Bảo tàng Tôn Đức Thắng.

PGS.TS Nguyễn Văn Minh cũng khuyến khích thí sinh tiếp tục tìm hiểu, thử nghiệm các công cụ số và AI, đồng thời chú ý đến vấn đề bản quyền và tính tập trung, nhất quán trong sáng tạo.

Không chỉ qua hội họa, việc ứng dụng công nghệ trong bảo tàng cũng đang mở thêm phương thức để công chúng trẻ tiếp cận di sản. Tại Bảo tàng TP Hồ Chí Minh, công nghệ NFC được đưa vào một số không gian trưng bày. Chỉ bằng thao tác chạm điện thoại thông minh vào điểm NFC, khách tham quan có thể tiếp cận thông tin về bảo tàng, không gian, hiện vật và những câu chuyện phía sau di sản.

Cùng với đó, các hoạt động trải nghiệm trong những chương trình như Tuần lễ “Kết nối di sản” tạo cơ hội để trẻ em tìm hiểu lịch sử thành phố, làm quen với nhạc cụ dân tộc, tự tay trang trí nón lá và gốm. Những hoạt động này bổ sung thêm hình thức tương tác trực tiếp bên cạnh việc quan sát và nghe thuyết minh tại bảo tàng.

Học sinh trường Tiểu học Hòa Bình (phường Sài Gòn) nghe thuyết minh trưng bày về lịch sử tại Bảo tàng TP Hồ Chí Minh.

Những hoạt động trên cho thấy, sách, nghệ thuật, bảo tàng và công nghệ có thể bổ trợ cho nhau trong giáo dục lịch sử. Điều đọc được trong sách gợi mở nhu cầu tìm hiểu hiện vật; trải nghiệm tại bảo tàng lại khơi lên những câu hỏi và nhu cầu đọc mới.

Để quá trình này không dừng ở từng hoạt động riêng lẻ,  nhiều ý kiến cho rằng cần tăng cường phối hợp giữa nhà trường, thư viện, bảo tàng và các thiết chế văn hóa. Khi được đọc, quan sát, trải nghiệm rồi tự thể hiện bằng ngôn ngữ phù hợp với lứa tuổi, trẻ em có điều kiện tiếp nhận lịch sử bằng sự tò mò, cảm xúc và khả năng sáng tạo của chính mình.