Mở thêm tuyến đường chiến lược, tạo dư địa phát triển mới cho vùng Thủ đô

Làm rõ khả năng cân đối và bố trí vốn

Trong chương trình Kỳ họp không thường lệ lần thứ nhất của Quốc hội Khóa XVI, ngày 6/8 Quốc hội đã nghe tờ trình, báo cáo thẩm tra và tiến hành thảo luận tại tổ về chủ trương đầu tư Dự án đầu tư xây dựng đường Vành đai 5 - Vùng Thủ đô Hà Nội.

Đây là Dự án đáp ứng các tiêu chí dự án quan trọng quốc gia thuộc thẩm quyền Quốc hội quyết định chủ trương đầu tư theo quy định tại Điều 8 của Luật Đầu tư công. Tổng mức đầu tư của Dự án là 288.268 tỷ đồng, sử dụng 100% vốn đầu tư công. Dự án có yêu cầu chuyển mục đích sử dụng đất trồng lúa nước từ hai vụ trở lên vượt mức 500 ha, đồng thời áp dụng 10 nhóm cơ chế, chính sách đặc biệt cần được Quốc hội quyết định.

Phối cảnh dự án Vành đai 5 - Vùng Thủ đô Hà Nội. Ảnh tư liệu

Theo đánh giá của Chính phủ, Vành đai 5 - Vùng Thủ đô Hà Nội là tuyến giao thông có ý nghĩa chiến lược trong mạng lưới đường bộ cao tốc, giữ vai trò kết nối các địa phương trong Vùng Thủ đô. Dự án này kết nối các tuyến cao tốc, quốc lộ, trục hướng tâm quan trọng để phân luồng giao thông từ xa, giảm áp lực cho khu vực trung tâm Thủ đô Hà Nội và các tuyến đường cửa ngõ, đồng thời tạo thêm không gian phát triển mới cho đô thị, công nghiệp, dịch vụ, logistics và các khu chức năng dọc tuyến.

Đồng tình với sự cần thiết đầu tư dự án, Ủy ban Kinh tế và Tài chính (cơ quan thẩm tra nội dung Chính phủ trình) nhận định, dự án sẽ tạo dư địa phát triển mới cho Thủ đô Hà Nội và các địa phương trong vùng, góp phần thực hiện các mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội theo các nghị quyết của Đảng và Quốc hội.

Tuy nhiên, cơ quan thẩm tra lưu ý, Dự án có nhu cầu vốn rất lớn, sơ bộ tổng mức đầu tư là 288.268 tỷ đồng, ngân sách trung ương dự kiến khoảng 215.192 tỷ đồng (chiếm khoảng 74,6%), ngân sách địa phương khoảng 73.076 tỷ đồng (chiếm khoảng 25,4%). Trong đó, chi phí bồi thường, hỗ trợ, tái định cư là 78.143 tỷ đồng, chiếm 27,1% sơ bộ tổng mức đầu tư.

Nhấn mạnh khả năng cân đối ngân sách nhà nước giai đoạn 2026 - 2030 còn nhiều thách thức, cơ quan dẫn số liệu từ Bộ Tài chính về kết quả thẩm định nguồn vốn và khả năng cân đối vốn, theo đó dự kiến bố trí 59.700 tỷ đồng trong Kế hoạch đầu tư công trung hạn giai đoạn 2026 - 2030.

Tuy nhiên, theo cơ quan thẩm tra thì số vốn này mới đáp ứng 27,7% nhu cầu vốn ngân sách trung ương của Dự án; phần còn lại 155.492 tỷ đồng vốn ngân sách trung ương và toàn bộ 73.076 tỷ đồng vốn ngân sách địa phương chưa được xác định rõ nguồn và khả năng cân đối vốn.

Ủy ban Kinh tế và Tài chính đề nghị Chính phủ bổ sung, làm rõ nguồn vốn, cơ cấu nguồn vốn, tiến độ bố trí vốn, khả năng cân đối và bố trí vốn của ngân sách trung ương, ngân sách địa phương (nhất là các địa phương dự kiến được giao bố trí số vốn lớn như Hà Nội, Hải Phòng) theo từng giai đoạn và căn cứ chứng minh khả năng cân đối vốn, làm cơ sở đánh giá tính khả thi và xem xét, quyết định.

Nêu ý kiến khi thảo luận tổ, một số vị đại biểu cũng cho rằng, để đảm bảo tiến độ chung của cả dự án thì phải có cơ chế xử lý dự án thành phần chậm tiến độ hoặc địa phương không bố trí đủ vốn đúng cam kết, thay vì chỉ dừng lại ở việc đôn đốc, nhắc nhở.

Không thể thu hồi đất trước rồi chờ đợi bố trí vốn sau

Thảo luận tại tổ, nhiều ý kiến đại biểu nhấn mạnh tầm quan trọng của công tác đền bù, giải phóng mặt bằng cho dự án.

Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Hồng Diên lưu ý, dự án đi qua nhiều địa phương nên công tác giải phóng mặt bằng, hỗ trợ cho nhà thầu, các đơn vị nhà thầu để thực hiện dự án đúng theo tiến độ đặt ra là vấn đề rất quan trọng. Vì thế, các địa phương phải thực hiện quyết liệt vấn đề giải phóng mặt bằng, tránh kéo dài thời gian thực hiện dự án dẫn đến đội vốn đầu tư. Theo Phó chủ tịch Quốc hội thì Chính phủ cũng cần cân nhắc, tính toán cơ chế chính sách đền bù, giải phóng mặt bằng bảo đảm hài hòa.

Đại biểu Nguyễn Như So (Bắc Ninh) đề nghị cân nhắc lại quy định thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ, tái định cư toàn tuyến một lần theo quy mô quy hoạch. Vị đại biểu Bắc Ninh cho rằng, việc thu hồi đất ngay đối với những đoạn chưa xác định chắc chắn được nguồn vốn tại thời điểm triển khai dễ dẫn đến đất bị bỏ hoang, tăng chi phí bồi thường, phát sinh khiếu kiện.

Theo đại biểu Nguyễn Như So thì quy hoạch toàn tuyến không đồng nghĩa với nhu cầu thu hồi đất ngay trên toàn tuyến. Việc thu hồi đất phải gắn liền với dự án thành phần đã được phê duyệt, có nguồn vốn đảm bảo, có kế hoạch sử dụng đất cụ thể, không thể thu hồi đất trước rồi chờ đợi bố trí vốn sau.

Đại biểu Nguyễn Phương Bắc (Cà Mau) cũng đề nghị cân nhắc lại quy định thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ, tái định cư toàn tuyến một lần theo quy mô quy hoạch theo hướng cần làm rõ trong tổng vốn mức đầu tư của dự án, phần vốn nào dành cho bồi thường, các địa phương có dự án đi qua sẽ dành bao nhiêu nguồn tiền cho công tác bồi thường, giải phóng mặt bằng.

Từ thực tế triển khai đường vành đai 4 - Vùng Thủ đô cho thấy chi phí giải phóng mặt bằng thường tăng rất nhanh theo thời gian, đại biểu Dương Đức Hải (Hà Nội) cho rằng việc giữ mặt bằng sớm là giải pháp tiết kiệm ngân sách hiệu quả. Vị đại biểu Hà Nội đề nghị trong giai đoạn 2026 - 2030, cần bố trí vốn cho công tác chuẩn bị đầu tư, cắm mốc giới và từng giai đoạn giải phóng mặt bằng, tạo quỹ đất cho đoạn qua Hà Nội.

Vẫn theo đại biểu Hải thì tái định cư phải đi trước một bước, cần hoàn thành khu tái định cư với hạ tầng kỹ thuật, hạ tầng xã hội đồng bộ trước khi ban hành quyết định thu hồi đất. Bắt buộc phải có phương án ổn định sinh kế, chuyển đổi nghề, đào tạo và giải quyết việc làm cho các hộ bị thu hồi đất nông nghiệp. Cùng với đó, cần thống nhất nguyên tắc xác định đơn giá bồi thường giữa các địa phương giáp ranh để hạn chế việc khiếu nại, so bì.

Một số ý kiến khác cũng lưu ý, ngay từ bây giờ cần quản lý chặt chẽ đất đai liên quan đến dự án, tuyệt đối không để xảy ra tình trạng trục lợi chính sách đền bù, giải phóng mặt bằng.

Theo nghị trình, sau khi thảo luận tại hội trường vào ngày 12/8, Quốc hội sẽ bấm nút thông qua Chủ trương đầu tư Dự án đầu tư xây dựng đường Vành đai 5 - Vùng Thủ đô Hà Nội vào ngày 24/8- cuối cùng của Kỳ họp không thường lệ.