Một gia đình giữ mạch nguồn văn hóa M'Nông

Giữa nhịp sống ngày càng đổi thay ở xã Đam Rông 4, gia đình ông Cil Nếu, người có uy tín ở thôn Đạ Tông, vẫn bền bỉ gìn giữ những nét văn hóa truyền thống của dân tộc M’Nông. Những tiếng cồng chiêng, điệu múa xoang hay nghề đan lát, tình yêu văn hóa được ông vun đắp và trao truyền cho con cháu, trở thành sợi dây gắn kết các thế hệ trong gia đình và cộng đồng.

Ông Cil Nếu (bìa phải) là người có nhiều tâm huyết với việc giữ gìn văn hóa truyền thống

Ông Cil Nếu (bìa phải) là người có nhiều tâm huyết với việc giữ gìn văn hóa truyền thống

Bắt đầu từ tình yêu văn hóa của người cha

Sau nhiều năm gắn bó với nghề giáo, ông Cil Nếu hiểu rằng, giáo dục là con đường quan trọng để thay đổi cuộc sống, giúp người dân vùng buôn làng tiếp cận tri thức và có thêm cơ hội phát triển. Với việc gìn giữ văn hóa truyền thống cũng vậy, không thể chỉ học trong ngày một, ngày hai mà cần cả một quá trình bền bỉ.
Những người lớn tuổi, am hiểu văn hóa phải truyền dạy cho thế hệ sau; lớp trẻ cần được học hỏi, có môi trường rèn luyện và được thực hành trong đời sống cộng đồng. Có như vậy, những giá trị văn hóa của dân tộc mới có thể được gìn giữ lâu dài.

Từ suy nghĩ ấy, sau khi nghỉ hưu, khoảng năm 2017, ông dành nhiều thời gian vận động người dân gìn giữ văn hóa truyền thống. Điều khiến ông trăn trở là những người biết đánh cồng chiêng trong buôn làng ngày càng ít. Nhiều người lớn tuổi am hiểu các bài chiêng, nghi lễ truyền thống lần lượt qua đời, trong khi lớp trẻ ít quan tâm, không mặn mà học hỏi.

Ông Cil Nếu (người ngồi bên phải) cùng các già làng và người dân tái hiện lễ cúng bến nước

Ông Cil Nếu (người ngồi bên phải) cùng các già làng và người dân tái hiện lễ cúng bến nước

Ông bắt đầu tìm gặp những người còn biết đánh chiêng, vận động họ cùng tập hợp, luyện tập và truyền dạy cho thế hệ trẻ. Sau quá trình kiên trì vận động, CLB Cồng chiêng thôn Liêng Trang 1 được thành lập năm 2022 với 35 thành viên. Đến ngày 1/3/2024, CLB chính thức tổ chức lễ ra mắt, ông Cil Nếu đảm nhận vai trò Chủ nhiệm.

Những ngày đầu, CLB gặp nhiều khó khăn về kinh phí, nhạc cụ và trang phục biểu diễn. Ông đã mang bộ chiêng của gia đình được lưu truyền qua nhiều thế hệ ra sử dụng chung, đồng thời hỗ trợ trang phục cho các thành viên.

Với ông, bộ chiêng không chỉ là tài sản của gia đình mà còn là một phần ký ức, bản sắc của cộng đồng M’Nông. Được nghe tiếng chiêng vang lên trong buôn làng cũng là cách để những giá trị mà cha ông để lại tiếp tục hiện diện trong cuộc sống hôm nay.

Không chỉ vận động người ngoài cộng đồng, ông còn khuyến khích con cháu trong gia đình tham gia CLB. Hiện nay, khoảng 2/3 thành viên CLB là người trong dòng họ. Sự tham gia tích cực của người thân cũng tạo thêm động lực để bà con hưởng ứng, cùng nhau duy trì hoạt động.

Lễ cúng bến nước truyền thống của người M'Nông

Lễ cúng bến nước truyền thống của người M'Nông

Gìn giữ văn hóa trước hết phải bắt đầu từ chính gia đình. Khi cha mẹ, ông bà trân trọng những giá trị truyền thống và làm gương cho con cháu thì tình yêu văn hóa sẽ được nuôi dưỡng một cách tự nhiên.

Ông Cil Nếu - người có uy tín ở thôn Đạ Tông, xã Đam Rông 4

Đó cũng là cách để việc bảo tồn không chỉ dừng lại ở những buổi biểu diễn mà trở thành một phần trong đời sống thường ngày.

Trao truyền để văn hóa sống trong đời sống hiện đại

Trong gia đình ông Cil Nếu, tình yêu văn hóa không chỉ được thể hiện qua sự vận động, tập hợp các thành viên của người cha mà còn được tiếp nối bằng sự tham gia của con cháu.

Ông có 3 người con ruột và 3 người con dâu, rể, trong đó có những người công tác trong lĩnh vực giáo dục. Con gái ông là chị Jrang Cil Cao Trang, giáo viên âm nhạc, cũng là một thành viên tích cực trong các hoạt động gìn giữ văn hóa truyền thống của người M’Nông.

Chị Cao Trang (bìa phải) cũng là người yêu thích mà mong muốn được hiểu hơn những giá trị văn hóa truyền thống

Chị Cao Trang (bìa phải) cũng là người yêu thích mà mong muốn được hiểu hơn những giá trị văn hóa truyền thống

Với chuyên môn âm nhạc, chị Cao Trang luôn trăn trở với việc lưu giữ những bài hát, bài chiêng và điệu múa truyền thống của dân tộc mình. Chị tích cực tham gia các hoạt động phục dựng lễ hội văn hóa do địa phương tổ chức.
Theo chị, thế hệ trẻ không chỉ cần biết biểu diễn mà còn phải tìm hiểu nguồn gốc, ý nghĩa của những giá trị văn hóa mà cha ông để lại. Khi hiểu và yêu những giá trị ấy, mỗi người sẽ có ý thức gìn giữ, trao truyền cho thế hệ tiếp theo.

Ông Cil Nếu cũng quan tâm khôi phục và quảng bá nghề đan lát truyền thống. Nhận thấy số người còn biết nghề ngày càng ít, ông vận động những nghệ nhân trong thôn tập hợp thành lập Tổ hợp tác Mây tre đan vào đầu năm 2024. Với vai trò Tổ trưởng, ông cùng các thành viên duy trì sản xuất, tìm đầu ra cho sản phẩm và hướng đến truyền nghề cho thanh niên.

Xã Đam Rông 4 thực hiện tái hiện lễ cầu mùa của người M'Nông

Xã Đam Rông 4 thực hiện tái hiện lễ cầu mùa của người M'Nông

Tổ hợp tác hiện có 5 thành viên, trong đó có những nghệ nhân gắn bó lâu năm với nghề như ông Liêng Jrang Ha Krai. Những chiếc gùi, sản phẩm đan lát truyền thống được làm ra không chỉ phục vụ sinh hoạt mà còn hướng đến khách du lịch và thị trường.
Tổ hợp tác từng bước cải tiến mẫu mã, nâng cao tính thẩm mỹ nhưng vẫn giữ những nét đặc trưng trong kỹ thuật đan lát của người M’Nông.

Với ông Cil Nếu, điều quan trọng nhất vẫn là tạo được sự tiếp nối giữa các thế hệ. Những người lớn tuổi truyền lại kinh nghiệm, lớp trẻ học hỏi, thực hành và tìm cách phát huy trong điều kiện mới.

Khi con cháu cùng tham gia, khi người dân trong buôn làng nhận ra giá trị của những gì mình đang có, việc gìn giữ văn hóa sẽ không còn là công việc riêng của một vài nghệ nhân.

Những chiếc gùi của Tổ hợp tác Mây tre đan

Những chiếc gùi của Tổ hợp tác Mây tre đan

Theo ông Lơ Mu Ha Poh, Phó Bí thư Đảng ủy xã Đam Rông 4, gia đình ông Cil Nếu là một trong những gia đình tiêu biểu trong việc giữ gìn văn hóa ở địa phương. Điều quan trọng hơn là nếp sống và truyền thống văn hóa được truyền qua các thế hệ.
Từ câu chuyện của gia đình ông Cil Nếu có thể thấy, bảo tồn văn hóa ở vùng đồng bào dân tộc thiểu số không nhất thiết bắt đầu từ những việc lớn lao.
Đôi khi, đó là việc một người cha kiên trì dạy con cháu đánh chiêng, một người con gái dành tâm huyết tìm hiểu những làn điệu dân ca, hay những đôi tay trẻ tiếp tục học cách đan chiếc gùi của dân tộc mình.

Chính sự gắn bó ấy giúp mạch nguồn văn hóa M’Nông được nối dài giữa nhịp sống hiện đại.

Hồng Thắm

Nguồn Lâm Đồng: https://baolamdong.vn/mot-gia-dinh-giu-mach-nguon-van-hoa-m-nong-474777.html