Một luật sửa 4 luật ngành Công Thương - Bài 5: Chính sách đúng nhưng cần kiểm tra, đảm bảo hiệu qủa thực thi

Cuối tháng 11/1948, giữa kháng chiến, Chủ tịch Hồ Chí Minh ký bút danh X.Y.Z. dưới một bài báo ngắn có tên "Một việc mà các cơ quan lãnh đạo cần thực hành ngay: Kiểm tra". Bài mở bằng câu: "Chính sách đúng là nguồn gốc của thắng lợi". Người viết tiếp rằng thành công hay thất bại của chính sách là do cách tổ chức công việc, lựa chọn cán bộ và kiểm tra: "Nếu ba điều ấy sơ sài, thì chính sách đúng mấy cũng vô ích".

Sau 78 năm, lời dạy ấy vẫn mang ý nghĩa định hướng đối với việc hoàn thiện dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Thương mại, Luật Cạnh tranh, Luật Quản lý ngoại thương và Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng. Chiều 20/10/2026, Bộ trưởng Bộ Công Thương Lê Mạnh Hùng, thừa ủy quyền Thủ tướng Chính phủ, trình Tờ trình số 713/TTr-CP về dự án Luật; Chủ nhiệm Ủy ban Kinh tế và Tài chính Phan Văn Mãi trình báo cáo thẩm tra; các đại biểu Quốc hội thảo luận tại tổ ngay sau đó. Theo Tờ trình, Chính phủ đề nghị Quốc hội cho ý kiến và thông qua dự án Luật ngay tại Kỳ họp thứ Hai. Kỳ họp khai mạc ngày 17/10/2026, đợt 1 kéo dài đến 14/11, đợt 2 họp ngày 20-21/11 và dự kiến bế mạc ngày 21/11.

Bốn kỳ trước đã lần lượt phân tích những điểm sửa đổi của từng luật. Kỳ cuối này sẽ bàn đến chặng tiếp theo, đó là những gì còn có thể thay đổi trước khi Quốc hội biểu quyết, văn bản hướng dẫn nào phải ban hành kịp, ai chịu trách nhiệm thực hiện và ai kiểm tra.

Dự thảo Luật trình Quốc hội gồm 6 điều. Điều 1 sửa Luật Thương mại với 11 khoản; Điều 2 sửa Luật Cạnh tranh với 27 khoản; Điều 3 sửa Luật Quản lý ngoại thương với 18 khoản; Điều 4 sửa Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng với 15 khoản; Điều 5 quy định hiệu lực từ ngày 01/3/2027; Điều 6 là điều khoản chuyển tiếp.

Về tổng thể, theo Bộ Công Thương, dự án Luật bãi bỏ, đơn giản hóa 20 thủ tục hành chính, điều kiện kinh doanh; thực hiện 10 nội dung phân cấp, phân quyền; tháo gỡ, hoàn thiện 31 nội dung khó khăn, vướng mắc. Tờ trình số 713/TTr-CP nêu cụ thể: bãi bỏ 06 thủ tục hành chính, đơn giản hóa 11 thủ tục, cắt giảm điều kiện kinh doanh tại 6 điều của Luật Thương mại và 1 điều của Luật Quản lý ngoại thương.

Phạm vi sửa đổi Luật tập trung vào hai chính sách được Chính phủ thông qua tại Nghị quyết số 141/NQ-CP ngày 1/6/2026: thể chế hóa việc phân cấp, phân quyền phù hợp với mô hình chính quyền địa phương hai cấp, tiếp tục cắt giảm thủ tục hành chính, điều kiện kinh doanh; tháo gỡ các “điểm nghẽn” pháp lý và xử lý những vấn đề mới phát sinh, nhất là trong lĩnh vực kinh tế số, dữ liệu và nền tảng số.

Điều 6 quy định ba nhóm nội dung chuyển tiếp nhằm bảo đảm hoạt động của thị trường không bị gián đoạn. Hợp đồng giao kết theo Luật Thương mại trước ngày luật mới có hiệu lực được tiếp tục thực hiện đến khi chấm dứt. Giấy phép cấp theo Luật Quản lý ngoại thương năm 2017 tiếp tục có giá trị theo nội dung và thời hạn đã cấp. Các vụ việc cạnh tranh đang được điều tra, xử lý trước ngày luật mới có hiệu lực tiếp tục áp dụng Luật Cạnh tranh năm 2018; trường hợp mức phạt theo luật mới cao hơn thì vẫn áp dụng mức phạt theo luật năm 2018.

Dự thảo trình Quốc hội khóa XVI hôm 20/10/2026 chưa phải bản cuối cùng. Trên cơ sở ý kiến đại biểu, Ủy ban Thường vụ Quốc hội sẽ có báo cáo giải trình, tiếp thu, chỉnh lý trước khi Quốc hội biểu quyết, thông qua. Báo cáo này sẽ cho biết nội dung nào được tiếp thu, nội dung nào giữ nguyên hay điều chỉnh. Qua báo cáo thẩm tra và ý kiến đại biểu tại phiên thảo luận tổ chiều 20/10, có năm vấn đề đáng chú ý.

Thứ nhất, việc bãi bỏ các quy định về hợp đồng và Chương VII về chế tài của Luật Thương mại. Cơ quan thẩm tra đánh giá đây là "thay đổi về chế định, không chỉ là kỹ thuật loại bỏ quy định trùng lặp", đề nghị bổ sung bảng đối chiếu quy định cũ với quy định thay thế và "hoàn thiện điều khoản chuyển tiếp đối với hợp đồng, tranh chấp, thời hiệu"; có ý kiến đề nghị giữ lại các quy định này.

Thứ hai, thời hiệu xử phạt 5 năm trong lĩnh vực cạnh tranh tại Điều 94a. Đại biểu Nguyễn Đặng Ân (Đoàn Đại biểu Quốc hội tỉnh Lạng Sơn) đề nghị quy định ngay trong luật nguyên tắc xác định thời điểm tính thời hiệu, phân biệt hành vi vi phạm đã kết thúc với hành vi đang tiếp diễn.

Thảo luận tại Tổ chiều 20/10, các đại biểu Quốc hội thảo luận, cho ý kiến để hoàn thiện dự thảo Luật.

Thứ ba, phân cấp chứng nhận xuất xứ. Đại biểu Hoàng Minh Hiếu (Đoàn Đại biểu Quốc hội tỉnh Nghệ An) đồng tình với đề xuất của cơ quan soạn thảo, giao Ủy ban nhân dân cấp tỉnh cấp C/O, nhưng đề nghị công khai danh mục hàng hóa thuộc thẩm quyền địa phương và Trung ương, đưa nguyên tắc xác minh xuất xứ vào luật thay vì chỉ giao nghị định, và "không để quá trình xác minh làm gián đoạn việc cấp C/O và hoạt động bình thường của doanh nghiệp".

Thứ tư, phân định tỉnh, xã trong bảo vệ người tiêu dùng. Đại biểu Nguyễn Khánh Vũ (Đoàn Đại biểu Quốc hội tỉnh Quảng Trị) và đại biểu Phạm Văn Hòa (Đoàn Đại biểu Quốc hội tỉnh Đồng Tháp) cùng đề nghị giao Ủy ban nhân dân cấp xã tiếp nhận, hỗ trợ thương lượng để giải quyết tranh chấp từ cơ sở.

Thứ năm, quyền lựa chọn với thông tin cá nhân. Cơ quan thẩm tra và đại biểu Nguyễn Ngọc Việt (Đoàn Đại biểu Quốc hội TP Hà Nội) đề nghị bổ sung quyền rút lại sự đồng ý, trách nhiệm chứng minh của doanh nghiệp, bảo đảm thống nhất với pháp luật về bảo vệ dữ liệu cá nhân.

Mốc ngày 28/2/2027 có ý nghĩa quan trọng bởi tính đến cuối tháng 8/2025, tỷ lệ phân quyền, phân cấp của Bộ Công Thương đạt 55,7%, trong đó phần lớn được thực hiện theo các nghị định về phân cấp chỉ có hiệu lực đến hết ngày này.

Theo Tờ trình, nội dung sửa đổi Luật Thương mại có 2 nội dung phân cấp, phân quyền; Luật Quản lý ngoại thương có 5 nội dung và Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng có 4 nội dung. Các quy định này cần được luật hóa trước thời điểm các nghị định phân cấp hết hiệu lực vào ngày 28/2/2027. Luật mới dự kiến có hiệu lực từ ngày 1/3/2027, ngay sau thời điểm trên. Nếu các nghị định hướng dẫn không được ban hành kịp thời, việc thực hiện các nhiệm vụ đã phân cấp cho địa phương có nguy cơ bị gián đoạn.

Tờ trình số 713/TTr-CP ngày 18/9/2026, mục IV.2; Dự thảo Luật bản trình Quốc hội, Điều 5.

Cơ sở chính trị để đẩy nhanh tiến độ đã được xác lập từ Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng đến Nghị quyết số 66-NQ/TW ngày 30/4/2025 của Bộ Chính trị về đổi mới công tác xây dựng và thi hành pháp luật. Cuối tháng 5/2026, Phó Thủ tướng Thường trực Phạm Gia Túc yêu cầu Bộ khi trình dự án luật phải chuẩn bị đồng thời dự thảo các văn bản hướng dẫn thi hành. Điều này cũng phù hợp với lời dạy của Chủ tịch Hồ Chí Minh năm 1948: Chính sách đúng phải đi đôi với tổ chức thực hiện và kiểm tra.

Theo Tờ trình, Bộ Công Thương sẽ xây dựng kế hoạch triển khai thi hành Luật trình Thủ tướng Chính phủ ban hành; trình Chính phủ 04 nghị định và ban hành theo thẩm quyền 03 thông tư. Riêng phần Luật Cạnh tranh, dự thảo có ít nhất 8 điều giao Chính phủ quy định chi tiết, từ định nghĩa nhóm doanh nghiệp liên kết, ngưỡng thông báo tập trung kinh tế đến thời điểm tính thời hiệu xử phạt. Phần Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng có 7 điều giao Bộ đầu mối quy định chi tiết. Hồ sơ công khai chưa ghi hạn ban hành từng văn bản; cột hạn trong Bảng 1 ghi theo ngày luật có hiệu lực và mốc 28/2/2027.

Nguồn: Dự thảo Luật bản trình Quốc hội (hồ sơ ngày 23/9/2026); Tờ trình số 713/TTr-CP ngày 18/9/2026.

Cơ quan thẩm tra yêu cầu "hoàn thiện đồng bộ văn bản quy định chi tiết". Với Luật Cạnh tranh, Ủy ban đề nghị: "Tiếp tục nghiên cứu, hoàn thiện thêm dự thảo Nghị định để rõ thêm tính khả thi cho đề xuất sửa đổi". Hai nghị định về cạnh tranh nặng nhất, vì chúng chứa toàn bộ cách đo sức mạnh thị trường của nền tảng số và thủ tục tập trung kinh tế mà luật chỉ đặt khung. Tại Tổ 3 chiều 20/10, Thủ tướng Lê Minh Hưng cho biết Chính phủ sẽ chỉ đạo hoàn thiện, cập nhật dự thảo các nghị định, thông tư đi kèm. 

Nhóm có hạn cứng nhất là chính quyền địa phương. Nhóm có nhiều việc nhất là nền tảng số. Năm 2026, Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia hai lần vào cuộc với nền tảng số về chính sách phí, với Shopee và Grab, nhưng chưa vụ nào đi đến quyết định xử lý theo Luật Cạnh tranh. Luật cho cơ quan cạnh tranh tiêu chí để gọi tên vị thế của nền tảng; nghị định mới cho cách đo. Theo điều khoản chuyển tiếp, vụ việc đang điều tra trước ngày 01/3/2027 vẫn đo bằng thước của luật năm 2018.

Bài báo năm 1948 phê bình một lối làm việc: "đầy túi quần thông cáo, đầy túi áo chỉ thị" mà công việc vẫn không chạy. Người dặn: "Kiểm tra không nên chỉ bằng cứ vào các tờ báo cáo, mà phải đi đến tận nơi". Với luật này, đi đến tận nơi có ba nghĩa.

Thứ nhất, kiểm tra từng văn bản dưới luật theo hạn. Bảng 1 nêu ở trên là danh mục. Mỗi văn bản cần ghi cơ quan chủ trì, hạn trình, hạn ban hành; công bố trên cổng thông tin của Bộ, cập nhật hằng tháng tới 01/3/2027.

Thứ hai, kiểm tra phân cấp ở tỉnh, ở xã, không chỉ ở báo cáo. Các nội dung phân cấp sẽ chạy ở 34 tỉnh, thành phố và hàng nghìn xã, phường. Phân cấp chỉ có thật khi nơi nhận việc đủ người, đủ điều kiện. Cơ quan thẩm tra nhấn mạnh: "phân cấp, phân quyền phải gắn với trách nhiệm giải trình, kiểm tra, giám sát, nguồn lực thực hiện"; với việc giao cấp phép cho tỉnh, "cần đánh giá đầy đủ nguồn lực, năng lực chuyên môn của địa phương".

Trong phiên thảo luận Tổ chiều 20/10 về dự án Luật, đại biểu Nguyễn Ngọc Việt lưu ý: "Địa phương được phân quyền giải quyết nhưng không nên phải tự xây dựng các hệ thống dữ liệu và quy trình khác nhau". Trong khi đó, đại biểu Hoàng Minh Hiếu đề nghị cơ chế chia sẻ dữ liệu, kế thừa kết quả kiểm tra giữa cơ quan thuộc Bộ Công Thương và hải quan để tránh kiểm tra trùng lặp. Đại biểu Dương Minh Ánh (Đoàn Đại biểu Quốc hội TP. Hà Nội) đề nghị cơ chế phối hợp trực tuyến giữa cấp xã và cấp tỉnh để tránh đùn đẩy trách nhiệm. Đoàn kiểm tra chuyên đề của Bộ cần số đo ở từng tỉnh: số hồ sơ, số ngày xử lý, số người làm.

Thứ ba, kiểm tra hiệu quả bằng số đo của người dân, doanh nghiệp. Thước đo không phải số văn bản đã ban hành. Thước đo là số ngày, số tiền doanh nghiệp tiết kiệm khi 06 thủ tục được bãi bỏ, 11 thủ tục được đơn giản hóa; số hồ sơ C/O cấp tại tỉnh đúng hạn; số vụ lạm dụng vị trí thống lĩnh trên nền tảng số được xem xét theo tiêu chí mới; tỷ lệ yêu cầu của người tiêu dùng được tiếp nhận, thương lượng thành. Như đại biểu Nguyễn Khánh Vũ nói tại tổ: "Quyền thì luật đã trao, nhưng người dân không biết kêu ở đâu, kêu ai, kêu xong làm gì tiếp".

Cách hiểu thứ nhất: Luật được thông qua đồng nghĩa với mọi quy định mới có hiệu lực ngay. Thực tế không phải vậy. Theo dự thảo, luật dự kiến có hiệu lực từ ngày 1/3/2027. Các quy định về tự chứng nhận xuất xứ, hậu kiểm hoạt động giám định, tiêu chí xác định sức mạnh của nền tảng số và ngưỡng tập trung kinh tế chỉ có thể triển khai đầy đủ khi có nghị định hướng dẫn. Trong khi đó, hợp đồng thương mại đã ký, giấy phép ngoại thương đã cấp vẫn tiếp tục thực hiện theo quy định chuyển tiếp. Doanh nghiệp nếu đợi đến ngày luật có hiệu lực mới rà soát, điều chỉnh quy trình sẽ khó chủ động thực hiện.

Cách hiểu thứ hai: Luật đã giải quyết toàn bộ những vấn đề dư luận quan tâm tại kỳ họp. Điều này cũng chưa chắc vì thực tế, một số vấn đề thuộc phạm vi điều chỉnh của luật khác. Chẳng hạn, hành vi quảng cáo sai sự thật của người có ảnh hưởng thuộc pháp luật về quảng cáo, được đề cập trong dự án luật sửa đổi các luật thuộc lĩnh vực văn hóa, thể thao, du lịch đang được Quốc hội xem xét. Cơ chế hoàn trả khi công tơ điện, đồng hồ nước, cột bơm xăng đo sai còn liên quan đến dự thảo Luật Đo lường. Hai vấn đề này đã được phân tích tại Bài 4 của loạt bài.

Bài báo năm 1948 của Chủ tịch Hồ Chí Minh kết bằng một nhận định đến nay vẫn nguyên giá trị: “Chín phần mười khuyết điểm trong công việc của chúng ta là vì thiếu sự kiểm tra”. Với dự án Luật sửa bốn luật lần này, chính sách đã đúng. Hồ sơ được đại biểu Quốc hội đánh giá cao; đại biểu Lương Đình Hưng (Đoàn Đại biểu Quốc hội tỉnh Nghệ An) nhận xét “hồ sơ được nghiên cứu công phu, nghiêm túc”. Nhưng luật chỉ thực sự đi vào cuộc sống khi ba việc được làm đến nơi đến chốn, đó là 04 nghị định và 03 thông tư hướng dẫn phải ban hành đúng hạn, trước ngày luật có hiệu lực 01/3/2027; các nội dung phân cấp phải vận hành thực chất ở tỉnh, ở xã, có đủ người, đủ nguồn lực và việc kiểm tra phải có lịch cụ thể và được công khai.

Mỗi bên đều có phần việc của mình. Doanh nghiệp nên đối chiếu Bảng 2 với toàn văn luật khi được công bố và góp ý khi Bộ Công Thương đăng tải dự thảo các nghị định. Người tiêu dùng gặp vướng mắc có thể gọi Tổng đài 1800.6838. Báo Công Thương sẽ theo dõi từng văn bản trong Bảng 1 cho đến ngày ban hành. Chính sách đúng mới là điểm khởi đầu. Kiểm tra đến nơi mới là điều quyết định luật có đi vào cuộc sống hay không.

Lâm Vỹ Sơn - Hoàng Giang - Hồng Thịnh