Một năm chính quyền 2 cấp ở TPHCM: Bộ máy gọn hơn, thách thức cũng lớn hơn

Nhưng phía sau các con số tích cực là áp lực lớn về nhân sự, hạ tầng và năng lực quản trị ở cấp cơ sở, nơi đang phải “gánh” thêm nhiều việc sau khi giảm tầng nấc trung gian. Tại Hội nghị lần thứ sáu Ban Chấp hành Đảng bộ TPHCM nhiệm kỳ 2025-2030 diễn ra sáng 28-5, Thành ủy TPHCM đã sơ kết một năm vận hành mô hình tổ chức tổng thể của hệ thống chính trị và mô hình chính quyền địa phương 2 cấp. Đây là cuộc đánh giá toàn diện đầu tiên kể từ khi thành phố triển khai đợt cải tổ hành chính quy mô lớn nhất nhiều năm qua.

Bộ máy tinh gọn hơn, dịch vụ công nhanh hơn

Theo báo cáo của Thành ủy TPHCM, sau một năm triển khai, thành phố đã hoàn tất sắp xếp 168 đơn vị hành chính cấp cơ sở. Bộ máy mới được tổ chức đồng bộ với hệ thống Đảng, Mặt trận Tổ quốc và các tổ chức chính trị - xã hội, bảo đảm hoạt động liên tục ngay sau khi chuyển đổi.

Mục tiêu lớn nhất của mô hình mới là giảm trung gian, tăng tính trực tiếp giữa chính quyền với người dân. Theo đó, nhiều nhiệm vụ trước đây phải qua cấp huyện nay được chuyển thẳng xuống xã, phường xử lý.

Toàn cảnh hội nghị. Nguồn: hochiminhcity.gov.vn

Thành phố cho biết đã cắt giảm, đơn giản hóa 441 thủ tục hành chính, trong đó có 435 thủ tục liên quan hoạt động sản xuất kinh doanh, khoảng 410 nhiệm vụ trên 9 lĩnh vực được phân cấp xuống cơ sở.

Nếu nhìn dưới góc độ quản trị, đây là thay đổi rất lớn. Việc giảm tầng nấc trung gian giúp rút ngắn quy trình xử lý hồ sơ, đồng thời buộc chính quyền cấp cơ sở phải chủ động hơn thay vì chờ xin ý kiến nhiều cấp như trước.

Theo Thông cáo báo chí của Ban Tuyên giáo và dân vận, Thành ủy TPHCM, một điểm đáng chú ý khác là tốc độ chuyển đổi số được đẩy mạnh để “đỡ” cho mô hình mới. Thành phố đã số hóa 15,4 triệu dữ liệu hộ tịch, đồng bộ 99,5% dữ liệu bảo hiểm xã hội và kết nối 5,7 triệu dữ liệu đất đai với cơ sở dữ liệu quốc gia. Hệ thống ký số, xử lý văn bản điện tử hiện đã triển khai tại 187 cơ quan, đơn vị.

Nhờ đó, dịch vụ công trực tuyến được mở rộng theo hướng tiếp nhận hồ sơ không phụ thuộc địa giới hành chính. Người dân có thể làm thủ tục ở nhiều nơi khác nhau thay vì quay về địa phương cư trú như trước.

Theo báo cáo của thành phố, tỷ lệ hài lòng của người dân hiện đạt khoảng 96%. Đây là một trong những chỉ số được lãnh đạo thành phố nhấn mạnh tại hội nghị như minh chứng cho hiệu quả bước đầu của mô hình mới.

Ở góc độ tổ chức bộ máy, hệ thống đơn vị sự nghiệp cũng được tinh gọn mạnh. Cấp thành phố hiện còn 39 đơn vị sự nghiệp và 1 tổ chức tài chính nhà nước. Tổng số công chức đang làm việc là hơn 15.700 người, cùng hơn 135.000 viên chức.

Áp lực đang dồn xuống cấp cơ sở

Tuy nhiên, các tham luận tại hội nghị cũng cho thấy phía sau sự “gọn hơn” của bộ máy là áp lực ngày càng lớn ở cấp xã, phường.

Sau khi giảm cấp trung gian, nhiều đầu việc được chuyển trực tiếp xuống cơ sở. Điều này khiến khối lượng công việc tăng nhanh, trong khi năng lực và nguồn lực ở nhiều nơi chưa theo kịp.

Đại biểu dự hội nghị tại các điểm cầu.

Báo cáo của Thành ủy thừa nhận vẫn còn tình trạng thiếu cán bộ, công chức, viên chức có kinh nghiệm trong các lĩnh vực trọng yếu. Một số địa phương chậm kiện toàn lãnh đạo cấp phòng và vị trí việc làm.

Nhiều trụ sở làm việc cũng chưa đáp ứng yêu cầu diện tích, phải bố trí phân tán ở nhiều nơi, gây khó khăn cho phối hợp công việc và giao dịch của người dân. Trong khi đó, hệ thống phần mềm “một cửa” vẫn đang hoàn thiện, đặc biệt ở các lĩnh vực phức tạp như đất đai.

Tham luận của xã Bà Điểm cho thấy rõ áp lực này. Sau sắp xếp, địa bàn rộng hơn, dân số đông hơn nhưng đội ngũ cán bộ không tăng tương ứng. Điều đó khiến công tác quản lý nhà nước tại cơ sở trở nên nặng nề hơn trước.

Một vấn đề khác là yêu cầu quản trị của mô hình mới đã thay đổi. Khi được giao thêm quyền, chính quyền cơ sở cũng phải chịu trách nhiệm nhiều hơn. Điều này đòi hỏi cán bộ phải chuyển từ tư duy “xin - cho” sang tư duy “tự chủ - tự chịu trách nhiệm”.

Bí thư Thành ủy TPHCM Trần Lưu Quang nhấn mạnh thành phố phải chuyển từ “lượng sang chất”, lấy hiệu quả phục vụ người dân làm trọng tâm thay vì chỉ tập trung vào quy mô bộ máy.

Ông cũng cho biết, TPHCM sẽ tiếp tục rà soát nhân sự ở tất cả các cấp, kể cả lãnh đạo thành phố. Thành phố sẽ điều chuyển cán bộ giữa nơi thừa và nơi thiếu, đồng thời không phân bổ biên chế theo kiểu “cào bằng”.

Theo định hướng mới, nơi nào có khối lượng công việc lớn sẽ được ưu tiên biên chế nhiều hơn. Thành phố cũng dành một phần chỉ tiêu để tuyển chuyên gia, nhân sự giỏi về công nghệ và quản trị đô thị.

Điều này cho thấy bài toán lớn nhất của mô hình chính quyền 2 cấp hiện nay không còn là chuyện sáp nhập hay tổ chức lại bộ máy, mà là chất lượng vận hành. Bộ máy tinh gọn chỉ hiệu quả khi có đội ngũ đủ năng lực xử lý khối lượng công việc ngày càng phức tạp.

Kỳ vọng vào “siêu đô thị” tự chủ hơn

Một nội dung đáng chú ý khác tại hội nghị là dự thảo Luật Đô thị đặc biệt dành cho TPHCM.

Theo tờ trình của UBND thành phố, luật này được kỳ vọng tạo ra một “thể chế đặc biệt vượt trội”, thay thế cách tiếp cận thí điểm như hiện nay. Thành phố muốn có cơ chế tự chủ cao hơn về tài chính, đầu tư, tổ chức bộ máy và quản trị đô thị.

Dự luật được xem là bước tiếp theo sau mô hình chính quyền 2 cấp. Nếu mô hình tổ chức mới là thay đổi về cấu trúc bộ máy, thì Luật Đô thị đặc biệt sẽ là thay đổi về thể chế vận hành.

Theo Thành ủy TPHCM, thành phố đang đặt mục tiêu tăng trưởng GRDP từ 10% trở lên trong giai đoạn tới. Muốn đạt mức tăng trưởng này, TPHCM cần không gian quản trị linh hoạt hơn, khả năng quyết định nhanh hơn và cơ chế huy động nguồn lực lớn hơn.

Bối cảnh cũng đã khác trước, sau sáp nhập và mở rộng không gian phát triển từ ba địa phương cũ, TPHCM đang bước vào giai đoạn vận hành như một siêu đô thị với quy mô dân số, hạ tầng và nhu cầu quản trị rất lớn.

Một năm đầu tiên cho thấy mô hình chính quyền 2 cấp đã giúp bộ máy chạy thông suốt hơn, nhất là trong cải cách hành chính và chuyển đổi số. Nhưng để bộ máy chạy nhanh và hiệu quả hơn, thành phố sẽ còn phải giải nhiều bài toán khó, từ liên thông dữ liệu, nâng cấp hạ tầng số cho tới thu hút nhân sự chất lượng cao.