Một năm Mỹ triển khai thuế quan và thương mại toàn cầu

Tác động đối với nước Mỹ - được và mất

Tròn một năm kể từ “Ngày giải phóng”, khi Tổng thống Donald Trump ngồi ở Vườn Hồng, Nhà Trắng công bố các mức thuế đối ứng cao nhất trong gần một thế kỷ, những kết quả ban đầu đối với nền kinh tế Mỹ đã cho thấy sự trái chiều rõ rệt. Nổi bật nhất là việc thâm hụt thương mại của Mỹ với các nước - vấn đề được ông Donald Trump mô tả là “tình trạng khẩn cấp quốc gia làm mất việc làm” - đã giảm liên tiếp trong 10 tháng.

Ngày 2/4/2025 được Tổng thống Donald Trump tuyên bố là “Ngày Giải phóng” của nước Mỹ, với việc áp một loạt mức “thuế đối ứng” lên các đối tác thương mại. Ảnh: Financial Times

Tuy nhiên, các số liệu hiện tại chưa phản ánh sự phục hồi mạnh mẽ của lĩnh vực sản xuất như kỳ vọng. Ngành này hiện sử dụng khoảng 12,6 triệu lao động, thấp hơn 93.000 người so với thời điểm chính quyền công bố chính sách “Ngày Giải phóng”. Sản lượng sản xuất tăng nhẹ khoảng 1%, nhưng vẫn thấp hơn mức đạt được dưới thời Tổng thống Joe Biden.

Áp lực lạm phát tại Mỹ cũng gia tăng, với mức tăng giá khoảng 3,1% trong năm qua, cao hơn mức 2,5% trước đó. Dù mức tăng không quá lớn so với các dự báo ban đầu, nó phản ánh tác động lan tỏa của thuế quan đến chi phí nhập khẩu và nguyên liệu đầu vào.

Ở chiều ngược lại, thuế quan mang lại nguồn thu ngân sách đáng kể. Trong năm tài khóa hiện tại, các nhà nhập khẩu Mỹ đã nộp hơn 144 tỷ USD và tổng thu có thể vượt 300 tỷ USD mỗi năm. Quy mô nguồn thu này khiến nhiều chuyên gia nhận định rằng chính sách thuế quan khó có thể bị đảo ngược hoàn toàn trong tương lai gần.

Tuy vậy, điểm yếu lớn nhất của chính sách nằm ở tính bất ổn và khó dự đoán. Việc chính quyền liên tục điều chỉnh các mức thuế, cùng với phán quyết của Tòa án Tối cao Mỹ tuyên bố phần lớn các mức thuế khẩn cấp là vi hiến, đã buộc chính phủ hoàn trả hơn 150 tỷ USD và làm suy giảm niềm tin của cộng đồng doanh nghiệp.

Thuế quan - công cụ quyền lực

Trên bình diện quốc tế, chính quyền Donald Trump đã biến thuế quan thành công cụ trung tâm trong đàm phán thương mại. Không còn ưu tiên các cơ chế đa phương, Washington chuyển sang gây sức ép trực tiếp lên từng đối tác.

Thực tế, việc sử dụng thuế quan như công cụ gây sức ép đã buộc hơn 20 đối tác thương mại của Mỹ phải nhượng bộ, mở rộng khả năng tiếp cận thị trường cho hàng hóa Mỹ. Nhật Bản chấp nhận tiêu chuẩn an toàn ô tô của Mỹ đối với xe nhập khẩu; Vương quốc Anh tăng hạn ngạch nhập khẩu thịt bò Mỹ; Malaysia đồng ý áp dụng các quy định an ninh kinh tế tương tự Mỹ, bao gồm kiểm soát xuất khẩu và trừng phạt - động thái được cho là nhằm vào Trung Quốc…

Một số quốc gia còn đưa ra các cam kết đầu tư vào các nhà máy tại Mỹ, được kỳ vọng sẽ tạo việc làm cho tầng lớp lao động phổ thông - nhóm cử tri quan trọng của ông Donald Trump.

Đánh giá về kết quả đạt được bước đầu, bà Wendy Cutler, cựu nhà đàm phán thương mại Mỹ nhận định: “Khi nhìn lại ngày 2/4 năm ngoái, sau một năm, đánh giá của tôi là - ít nhất trong vòng đầu tiên - chính quyền dường như đã giành chiến thắng. Nhưng tôi nói “vòng đầu tiên” bởi vì đàm phán thành công chỉ là bước khởi đầu”.

Thực tế, một số thỏa thuận vẫn chưa hoàn tất hoặc gặp trở ngại pháp lý. Malaysia gần đây tuyên bố thỏa thuận thương mại với Mỹ là “vô hiệu” sau phán quyết của Tòa án Tối cao. Các cuộc đàm phán với Ấn Độ cũng chưa đi đến kết quả cuối cùng.

Trục xoay của biến động toàn cầu

Một trong những thay đổi sâu sắc nhất là sự điều chỉnh trong quan hệ thương mại giữa Mỹ và Trung Quốc. Khối lượng hàng hóa Trung Quốc xuất khẩu sang Mỹ đã giảm đáng kể so với thời kỳ toàn cầu hóa đỉnh cao, phản ánh xu hướng giảm phụ thuộc và tái cấu trúc chuỗi cung ứng.

Song song với đó, chính phủ Mỹ đang đẩy mạnh chiến lược bảo đảm nguồn cung nội địa đối với các khoáng sản quan trọng phục vụ nền kinh tế thế kỷ XXI, thay vì phụ thuộc vào nguồn cung từ nước ngoài.

Cuộc gặp dự kiến giữa Tổng thống Donald Trump và Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình tại Bắc Kinh vào tháng 5 tới được xem là một bước ngoặt quan trọng. Tuy nhiên, giới phân tích cho rằng quan hệ thương mại giữa hai nền kinh tế lớn nhất thế giới vẫn mang tính biến động cao và chưa có dấu hiệu ổn định lâu dài.

Sự thay đổi trong quan hệ Mỹ - Trung không chỉ ảnh hưởng đến hai quốc gia mà còn tác động đến toàn bộ chuỗi cung ứng toàn cầu, buộc các doanh nghiệp và quốc gia khác phải điều chỉnh chiến lược sản xuất và thương mại.

Thương mại thế giới - liên kết và phân mảnh

Khi Mỹ giảm vai trò trong các cơ chế thương mại đa phương, các quốc gia khác đã chủ động xây dựng các cấu trúc hợp tác mới nhằm giảm thiểu rủi ro từ chính sách của Washington.

Liên minh châu Âu đã thúc đẩy các hiệp định thương mại với khối Mercosur và Ấn Độ, mở rộng mạng lưới hợp tác kinh tế ngoài Mỹ. Đồng thời, một nhóm 16 quốc gia quy mô nhỏ và trung bình, bao gồm Singapore, Na Uy, Chile và New Zealand đã khởi động các cuộc đàm phán nhằm củng cố hệ thống thương mại dựa trên luật lệ.

Những diễn biến này cho thấy xu hướng rõ rệt: thương mại toàn cầu đang chuyển từ mô hình do Mỹ dẫn dắt sang cấu trúc đa cực hơn, trong đó nhiều trung tâm kinh tế cùng đóng vai trò định hình luật chơi.

Như ông Everett Eissenstat, luật sư thương mại từng làm việc trong chính quyền Tổng thống Trump nhấn mạnh: “Tôi ngày càng tin rằng các thỏa thuận thương mại đối ứng và các khuôn khổ hợp tác giữa các quốc gia sẽ bền vững hơn, và có thể tồn tại lâu sau chính quyền hiện tại”.

Tuy nhiên, quá trình này cũng đi kèm với nguy cơ phân mảnh. Việc Mỹ áp dụng các mức thuế rộng rãi và mang tính đơn phương khiến các quốc gia khác phải thiết lập các “khối” thương mại riêng, làm suy yếu tính thống nhất của hệ thống toàn cầu.

Theo ông Wilbur Ross, cựu Bộ trưởng Thương mại Mỹ, “Điều đã thay đổi là ý tưởng về thương mại tự do gần như đã biến mất. Tổng thống Donald Trump đã thay đổi nhận thức toàn cầu”.

Trật tự mới đang hình thành

Nhìn chung, sau một năm, chính sách thuế quan của Tổng thống Donald Trump đã tạo ra những thay đổi mang tính cấu trúc đối với cả nền kinh tế Mỹ và hệ thống thương mại toàn cầu.

Ở trong nước, thâm hụt thương mại giảm và nguồn thu ngân sách tăng, nhưng mục tiêu phục hồi sản xuất vẫn chưa đạt được, trong khi doanh nghiệp phải đối mặt với chi phí cao và môi trường chính sách khó đoán. Trên bình diện quốc tế, Mỹ đã gia tăng ảnh hưởng trong đàm phán song phương, nhưng đồng thời làm suy yếu vai trò của hệ thống thương mại đa phương.

Quan trọng hơn, thế giới đang bước vào một giai đoạn chuyển tiếp, khi các quốc gia tìm cách thích nghi với một môi trường thương mại ít ổn định hơn và mang tính cạnh tranh cao hơn.

Như một số chuyên gia nhận định, vấn đề cốt lõi hiện nay không còn là liệu chính sách của ông Donald Trump có tạo ra thêm thay đổi hay không, mà là những thay đổi đó sẽ dẫn tới một hệ thống thương mại ổn định hơn, hay một trật tự phân mảnh hơn, trong những năm tới.

Hồng Nhung