Một ngôi nhà có 10 nhà văn được đặt tên phố, đường, trường học

Câu chuyện về một ngôi nhà đặc biệt, một điểm đến của văn chương đất nước - nhà số 4 Lý Nam Đế - được các thế hệ nhà văn quân đội chia sẻ tại hội thảo "70 năm Văn nghệ Quân đội: Hành trình của những nhà văn - chiến sĩ".

Hội thảo do Tạp chí Văn nghệ Quân đội phối hợp với Binh chủng Đặc công tổ chức ngày 1/10 tại Hà Nội, hướng tới kỷ niệm 70 năm tạp chí ra số đầu tiên (tháng 1/1957 - tháng 1/2027).

Trụ sở tạp chí Văn nghệ Quân đội ở số 4 Lý Nam Đế, Hà Nội, nơi được coi là ngôi nhà văn chương. Ảnh: Tạp chí Kiến trúc.

40 nhà văn được Giải thưởng Hồ Chí Minh, Giải thưởng Nhà nước

Nhà văn Phùng Văn Khai - Tổng biên tập Tạp chí Văn nghệ Quân đội - không khỏi tự hào khi giới thiệu về lịch sử "có một không hai" của một đơn vị được các nhà văn thân thương coi như một ngôi nhà - nhà số 4.

Thực tế, một thời gian dài trong chiến tranh chống Mỹ, đây đích thị là "ngôi nhà" của nhiều nhà văn đúng nghĩa đen. Nhiều nhà văn tập kết ra Bắc như Nguyễn Thi, Thanh Tịnh… đã sống trong chính trụ sở cơ quan số 4 Lý Nam Đế nhiều năm.

PGS, đại tá, nhà văn Nguyễn Thanh Tú cho biết, ngày nay "Nhà số 4" còn lưu giữ nhiều ký ức cảm động về nhà văn - liệt sĩ Nguyễn Thi. Căn phòng Nguyễn Thi từng ở gần như vẫn còn nguyên dấu tích, đặc biệt là dòng chữ "Adieu Hà Nội" (Tạm biệt Hà Nội) Nguyễn Thi viết trên cánh cửa phòng trước khi lên đường. Sau đó, ông hy sinh khi tham gia cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Tết Mậu Thân.

Một lời từ biệt tưởng giản dị, mà trở thành một chỉ dấu lịch sử của cả một thời kỳ "lên đường" vào Nam của các văn nghệ sĩ, trí thức.

Nhà văn Phùng Văn Khai tại hội thảo "70 năm Văn nghệ Quân đội: Hành trình của những nhà văn - chiến sĩ" hôm 1/10 tại Hà Nội. Ảnh: BTC

Nhà văn Phùng Văn Khai tổng kết trong chặng đường 70 năm, Văn nghệ Quân đội đã có 10 nhà văn được đặt tên phố, tên đường, tên trường học; 8 nhà văn vinh dự nhận Giải thưởng Hồ Chí Minh; 32 nhà văn vinh dự nhận Giải thưởng Nhà nước về Văn học Nghệ thuật.

8 nhà văn được Giải thưởng Hồ Chí Minh là những cái tên quen thuộc với độc giả nhiều thế hệ như: Nguyễn Minh Châu, Nguyễn Thi, Nguyễn Khải, Xuân Thiều, Thu Bồn, Hồ Phương, Hữu Mai, Hữu Thỉnh. Từ "Nhà số 4" này, 8 nhà văn đã cùng nhau viết nên một chương đặc biệt của văn học Việt Nam hiện đại.

Khi tòa soạn là ngôi nhà chung của các nhà văn

Theo nhiều nhà văn từng gắn bó với ngôi nhà số 4 Lý Nam Đế, không phải vô cớ mà nơi đây lại "tụ khí", có được nhiều nhà văn xuất sắc đến vậy.

Theo Đại tá, nhà văn Nguyễn Thanh Tú, "Nhà số 4" trở thành một không gian văn học đặc biệt: nơi nhiều thế hệ nhà văn - chiến sĩ gặp gỡ, sáng tác, trao đổi, nâng đỡ nhau; nơi phát hiện, bồi dưỡng tài năng và kết nối sáng tác với phê bình.

Một thời, các thế hệ nhà văn quân đội chung một mái nhà số 4 Lý Nam Đế. Ảnh tư liệu

Những năm đầu của Văn nghệ Quân đội, tòa soạn như một gia đình: Mọi người cùng làm việc, cùng đi thực tế, cùng chia sẻ đời sống. Tạp chí vừa là cơ quan báo chí vừa là một "trại sáng tác" thường xuyên, kéo dài.

Ở trong cùng một "nhà", các nhà văn ánh xạ vào nhau, cùng tỏa sáng. Họ cùng nhau đọc, tranh luận, sửa bản thảo, bàn về nhân vật, kết cấu, ngôn ngữ, quan niệm nghệ thuật...

Môi trường ấy giúp họ không chỉ viết theo kinh nghiệm, còn ý thức về văn học như một nghề nghiệp, một lao động tư tưởng và một trách nhiệm xã hội. Trong môi trường ấy, Nguyễn Khải có Xung đột, Mùa lạc, Nguyễn Thi có Trăng sáng, Đôi bạn, Hữu Mai có Cao điểm cuối cùng.

Ở môi trường văn nghệ này, nhà văn được đến gần hiện thực nhất có thể. Không chỉ ngồi trong phòng viết về chiến tranh, nhà văn có thể đi đến chiến trường, cầm súng, sống cùng bộ đội, gặp dân, chịu đói rét, chứng kiến hy sinh, trải qua những cuộc hành quân.

Không đứng ngoài lịch sử để quan sát lịch sử, người viết ở trong lịch sử, thậm chí là một bộ phận của lịch sử.

Một điều đặc biệt nữa ở tạp chí Văn nghệ Quân đội, đó là mối quan hệ gắn kết đặc biệt giữa các nhà văn ở đây là lực lượng bộ đội đặc công. Nhiều người từng là bộ đội đặc công như nhà văn Chu Lai, có cả tổng biên tập từng là đặc công. Đó là trường hợp thiếu tướng, nhà văn Dũng Hà, được cấp trên điều động từ Binh chủng Đặc công về Tổng cục Chính trị, làm lãnh đạo và trở thành một trong những Tổng Biên tập tiêu biểu của Văn nghệ Quân đội.