Tinh hoa nghề mộc Sơn Đồng bứt phá cùng công nghiệp văn hóa Thủ đô

Làng nghề Sơn Đồng (xã Sơn Đồng, Hà Nội) trải qua hơn 1000 năm lịch sử vẫn vẹn nguyên nhịp đập hối hả của một trung tâm sản xuất đồ thờ phụng và tượng Phật truyền thống lớn nhất cả nước. Khắp các xóm thôn, âm thanh đục đẽo xao động cùng mùi thơm đặc trưng của gỗ tươi, sơn ta đã trở thành hơi thở đời sống của người dân nơi đây.

Sơn Đồng được xem là một trong những cái nôi của nghệ thuật tạc tượng tâm linh Việt Nam. Năm 2007, Tổ chức Kỷ lục Việt Nam (VietKings) đã chính thức ghi nhận Sơn Đồng là "Làng nghề tạc tượng và đồ thờ phụng Phật giáo lớn nhất Việt Nam". Những thợ giỏi, nghệ nhân tài hoa của làng nghề chính là những báu vật nhân văn sống, lưu giữ tri thức dân gian và kỹ năng tạo tác đỉnh cao qua hàng trăm thế hệ.

Quy trình tạo tác một tác phẩm tại Sơn Đồng bắt đầu từ khâu lựa chọn chất liệu gỗ khắt khe, phổ biến nhất là gỗ mít, gỗ dổi hay gỗ xà cừ, là những loại gỗ có đặc tính mềm, dẻo, ít nứt nẻ và độ bền cao. Từ khối gỗ thô mộc, người thợ tiến hành phạt mộc, phác thảo tỉ lệ hình khối cốt tượng với sự chính xác tuyệt đối về diện tượng và tư thế theo chuẩn mực tâm linh truyền thống.

Khâu chạm khắc chi tiết đòi hỏi đôi bàn tay khéo léo cùng sự tĩnh tâm tuyệt đối của người nghệ nhân. Từ nếp áo mềm mại, đường hoa văn ẩn hiện trên tà áo cho đến từng nét ngón tay, suối tóc hay diện mạo từ bi của các vị Phật, Thánh, những nét rồng bay phượng múa uốn lượn... tất cả đều được đục đẽo thủ công tỉ mỉ, gửi gắm thần thái tâm linh và triết lý nhân sinh sâu sắc.

Bí quyết cốt lõi làm nên thương hiệu Sơn Đồng chính là kỹ thuật sử dụng sơn ta truyền thống. Trải qua hàng chục công đoạn phức tạp như sơn bó, sơn kẹp, đắp sơn, mài miết nhiều lần, lớp cốt gỗ được bảo vệ vững chắc trước thời tiết. Khác với sơn công nghiệp, sơn ta tạo nên độ sâu huyền ảo, bóng mịn và có độ bền bỉ cùng thời gian.

Bàn tay tài hoa của người thợ Sơn Đồng đã góp phần trùng tu, tôn tạo và tạo tác nên hàng nghìn sản phẩm thờ phụng tại các di tích lịch sử - văn hóa danh tiếng khắp đất nước như Văn Miếu - Quốc Tử Giám, đền Ngọc Sơn, đền Quán Thánh, chùa Một Cột, chùa Trấn Quốc (Hà Nội), chùa Bái Đính (Ninh Bình), chùa Phật Tích (Bắc Ninh)...

Vượt ra ngoài ranh giới lãnh thổ, các sản phẩm tượng Phật và mỹ nghệ gỗ tinh xảo của Sơn Đồng đã được xuất khẩu sang nhiều thị trường quốc tế như Mỹ, Pháp, Nga, Thái Lan, Lào... Phục vụ cộng đồng người Việt hải ngoại và các trung tâm Phật giáo thế giới, sản phẩm Sơn Đồng góp phần quảng bá hình ảnh văn hóa Việt Nam ra toàn cầu.

Không chỉ mang giá trị nghệ thuật, làng nghề điêu khắc, sơn mỹ nghệ Sơn Đồng còn là trụ cột kinh tế vững chắc của địa phương. Hiện làng nghề có gần 700 hộ gia đình và 10 doanh nghiệp sản xuất, giải quyết việc làm cho hơn 4.000 lao động tại chỗ. Doanh thu hằng năm của làng nghề đạt trên 1.000 tỷ đồng, mang lại thu nhập bình quân ấn tượng từ 130 - 140 triệu đồng/người/năm cho người dân nông thôn.

Vừa qua, làng nghề điêu khắc sơn mỹ nghệ Sơn Đồng và Làng nghề khảm trai sơn mài Chuyên Mỹ chính thức trở thành thành viên Mạng lưới các thành phố thủ công sáng tạo thế giới (WCC), đánh dấu mốc lịch sử khẳng định vị thế quốc tế của làng nghề Thủ đô.

Để đáp ứng các tiêu chí khắt khe của Hội đồng Thủ công Thế giới, xã Sơn Đồng đã đầu tư xây dựng Trung tâm Thiết kế Sáng tạo, giới thiệu sản phẩm OCOP, xây dựng website đa ngôn ngữ và số hóa hàng trăm tư liệu, sắc phong, mẫu hoa văn cổ. Đây là bước chuyển mình từ mô hình sản xuất truyền thống sang không gian sáng tạo hiện đại.

Các sản phẩm thủ công mỹ nghệ sáng tạo của làng nghề Sơn Đồng.

Thực hiện Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam, làng nghề điêu khắc sơn mỹ nghệ Sơn Đồng đang chuyển đổi tư duy mạnh mẽ từ bảo tồn thuần túy sang kết hợp chặt chẽ giữa bảo tồn và sáng tạo. Việc gia nhập Mạng lưới WCC giúp làng nghề chuyển hóa tri thức dân gian thành tài sản trí tuệ.

Bám sát định hướng của Nghị quyết số 80-NQ/TW về phát triển công nghiệp văn hóa trở thành trụ cột kinh tế (phấn đấu đạt 7% GDP vào năm 2030), Hà Nội đang quy hoạch Sơn Đồng thành trung tâm du lịch trải nghiệm di sản gắn với chuỗi 10 tour tuyến du lịch làng nghề trọng điểm. Hành trình của Sơn Đồng chính là minh chứng sinh động cho sức sống bền bỉ của văn hóa Việt Nam trong kỷ nguyên vươn mình của dân tộc.