Một quân cờ 3.500 năm tuổi bất ngờ trở thành báu vật tôn giáo

Một mặt dây chuyền nhỏ bằng vàng và thạch anh tím đang được lưu giữ tại Bảo tàng Nghệ thuật Cleveland, Mỹ có tuổi đời 3.500 năm. Điểm đặc biệt nhất nằm ở phần đầu sư tử màu tím được chạm khắc tinh xảo, vốn ra đời sớm hơn nhiều so với phần khung vàng bao quanh. Ban đầu, món đồ này thậm chí không phải trang sức mà là một quân cờ của trò chơi Ai Cập cổ đại.

Mặt dây chuyền cao khoảng 3,5 cm, có một lỗ nhỏ ngay dưới cằm sư tử để luồn dây đeo. Phần đầu sư tử được làm từ thạch anh tím, trong khi phần đế bằng vàng được trang trí bởi 8 con khỉ đầu chó đang ngồi.

Theo một nghiên cứu về hiện vật được công bố năm 1996, phần đầu sư tử bằng thạch anh tím có thể có từ thời Tân Vương quốc Ai Cập, khoảng năm 1550-1070 trước Công nguyên. Hình dáng của nó khá giống những quân cờ được sử dụng trong senet, một trò chơi phổ biến ở Ai Cập cổ đại.

Nhưng nhiều thế kỷ sau, phần đầu sư tử này được sử dụng cho một mục đích hoàn toàn khác khi một nghệ nhân ở vùng đất nay thuộc Sudan gắn nó vào một khung vàng mới.

Phần khung vàng được cho là xuất hiện muộn hơn nhiều, có thể vào thời kỳ Napata, khoảng năm 750-300 trước Công nguyên. Napata khi đó là một trung tâm tôn giáo quan trọng của Nubia, khu vực trải dài qua miền nam Ai Cập và miền bắc Sudan ngày nay. Các nhà nghiên cứu cho rằng, chính trong giai đoạn này, viên đá cổ của Ai Cập được tái sử dụng để tạo thành một món đồ mang ý nghĩa tôn giáo.

Việc người Nubia tái sử dụng những món đồ cổ không phải điều hiếm gặp. Vào đầu thiên niên kỷ I trước Công nguyên, các vị vua Nubia coi mình là hậu duệ của pharaoh Ramesses II, người trị vì Ai Cập từ năm 1279 đến 1213 trước Công nguyên. Những món đá quý và đồ chạm khắc có nguồn gốc Ai Cập vì thế được tận dụng, gắn vào những khung vàng mới như một cách thể hiện mối liên hệ với Ai Cập.

Tập tục này tiếp tục dưới thời các vị vua Kush, khoảng năm 712- 664 trước Công nguyên. Khi đó, các nhà cai trị Kush đưa nhiều phong tục và biểu tượng của Ai Cập vào văn hóa của mình.

Trong mặt dây chuyền này, cả sư tử và khỉ đầu chó đều mang ý nghĩa đặc biệt trong tín ngưỡng của người Kush. Sư tử gắn với thần Amun, vị thần được xem là người bảo vệ nhà nước. Về sau, Amun hợp nhất với thần Mặt Trời Ra và trở thành Amun-Ra, một vị thần sáng tạo quyền năng.

Khỉ đầu chó cũng có mối liên hệ với Mặt Trời và Mặt Trăng trong tín ngưỡng cổ đại. Chúng thường được thể hiện với hai tay giơ lên cao. Trên mặt dây chuyền, 8 con khỉ đầu chó được tạo hình như đang nâng đỡ phần đầu sư tử, qua đó tạo nên một món đồ vừa mang giá trị trang sức vừa chứa đựng ý nghĩa tôn giáo.

Điều này cũng giải thích vì sao người Nubia không đơn giản gắn phần đầu sư tử cũ vào một món đồ trang sức bất kỳ. Họ đã kết hợp một hình tượng có nguồn gốc Ai Cập với những biểu tượng quan trọng trong tín ngưỡng Kush để tạo ra một vật phẩm mới phù hợp với văn hóa của mình.

Mặt dây chuyền sau đó được sử dụng khi người đeo còn sống chứ không phải làm đồ tùy táng cho người chết. Năm 1987, Bảo tàng Nghệ thuật Cleveland mua lại mặt dây chuyền này.