Múa chầu trong diễn xướng then Tày

Tiết mục múa chầu văn nghệ tại hội Lồng tồng Phủ Thông, xã Phủ Thông.

Trong không gian trầm mặc tại một buổi diễn xướng then tín ngưỡng của nghệ nhân nhân dân Nguyễn Đăng Lưu ở xã Na Rì, tiếng đàn tính ngân nga lúc bổng, lúc trầm. Âm thanh réo rắt của chùm xóc nhạc hòa vào nhịp đàn tạo nên một tiết tấu vừa linh thiêng vừa sâu lắng.

Khi những giai điệu then bước vào giai đoạn vui vẻ, dồn dập, những người phụ nữ trong trang phục truyền thống của dân tộc Tày, tay phải cầm chùm xóc nhạc rung theo nhịp, tay trái cầm quạt uyển chuyển thực hiện những động tác múa. Những bước chân nhịp nhàng tiến, lùi, xoay vòng theo tiếng đàn tính khiến cả không gian nghi lễ trở nên sống động.

Khi nghi lễ kết thúc, tiếng đàn tính lắng dần, nghệ nhân nhân dân Nguyễn Đăng Lưu lý giải: Múa chầu là một phần quan trọng trong nghi lễ Then, gắn với tín ngưỡng và đời sống tinh thần của người Tày từ rất lâu đời.

Trong mỗi cuộc diễn xướng then, múa chầu thường được thực hiện song song với những khúc hát chầu tổ tiên, chầu cung vua hay chầu ngọc hoàng. Những động tác múa được thực hiện theo nhịp đàn tính và tiếng xóc nhạc, vừa để dâng lễ, vừa thể hiện lòng tôn kính đối với tổ tiên, thần linh.

Mỗi điệu múa chầu then mang một ý nghĩa riêng. Khi dâng lễ vật lên tổ tiên, động tác múa thể hiện sự kính trọng, biết ơn của con cháu đối với cội nguồn. Khi vào chầu cung vua, điệu múa thể hiện tấm lòng tri ân của muôn dân đối với sự che chở của vua chúa. Người múa thường kết hợp các tư thế đứng, ngồi, quỳ, xoay vòng theo nhịp đàn tính và tiếng xóc nhạc. Đạo cụ sử dụng để múa chầu gồm quạt, đàn tính và chùm xóc nhạc, nhưng lại tạo nên những chuyển động phong phú và giàu biểu cảm.

Các động tác múa chầu thường dứt khoát, khoan thai, nhẹ nhàng mang tính ước lệ theo nhịp đàn tính. Các điệu múa thường mô phỏng các thao tác lao động sản xuất, từ việc cày cấy, thu hoạch, chăn nuôi, săn bắt, dệt vải.

Nghệ nhân Ưu tú Hoàng Đức Dục, một nghệ nhân then tín ngưỡng ở xã Thượng Minh, cho rằng: Điều quan trọng nhất của múa chầu không nằm ở kỹ thuật phức tạp, mà ở sự hòa quyện giữa tiếng đàn tính, lời hát then và nhịp điệu của người múa. Khi các yếu tố ấy kết hợp với nhau, không gian nghi lễ trở nên sinh động, tạo nên một bầu không khí vừa linh thiêng vừa gần gũi, làm nên sức hút đặc biệt của múa chầu trong diễn xướng then.

Nghệ nhân múa chầu ở tư thế ngồi.

Hiện nay, nghệ thuật múa chầu then của người Tày Thái Nguyên được phát triển thành hai hình thức chính: Múa chầu tín ngưỡng và múa chầu văn nghệ. Múa chầu tín ngưỡng thường thực hiện trong các nghi lễ truyền thống như lễ cầu an, lễ cấp sắc, lễ mừng nhà mới hay các dịp Tết. Trong khi đó, múa chầu văn nghệ được cải biên từ các yếu tố nghi lễ để phù hợp hơn với sân khấu và các hoạt động giao lưu văn hóa.

Nghệ nhân hát then Mã Thị Dạy, Chủ nhiệm Câu lạc bộ hát then Sắc Chàm, ở xã Cẩm Giàng, cho biết: Những năm gần đây, chúng tôi thường biên đạo các điệu múa chầu theo hướng cách điệu phù hợp với nhu cầu biểu diễn trong các lễ hội hoặc tại các điểm du lịch khi khách có nhu cầu. Tại hội Lồng tồng Phủ Thông năm nay, điệu múa chầu do chúng tôi biểu diễn cũng đã tạo được ấn tượng rất tốt với khán giả. Thời gian tới, chúng tôi sẽ tiếp tục phát huy điệu múa này trong các hoạt động văn hóa, văn nghệ tại địa phương và đưa biểu diễn phục vụ du lịch nhiều hơn.

Múa chầu trong diễn xướng then của người Tày là sự kết hợp hài hòa giữa âm nhạc, vũ đạo và tín ngưỡng, là nơi lưu giữ ký ức văn hóa của cộng đồng qua nhiều thế hệ. Trong từng nhịp đàn tính, từng bước múa uyển chuyển, người ta có thể cảm nhận được niềm tin, sự tôn kính đối với tổ tiên, thần linh, cũng như tình yêu cuộc sống của người Tày.

Vi Diễn