Mùa khô 2026-2027: Sinh kế phụ nữ nông thôn trước sức ép hạn, mặn
El Niño được dự báo duy trì cường độ rất mạnh đầu năm 2027, làm gia tăng nguy cơ hạn hán, xâm nhập mặn tại nhiều vùng sản xuất. Trong vòng xoáy đó, phụ nữ nông thôn chịu sức ép kép khi sinh kế bị đe dọa, gánh nặng lao động gia đình gia tăng.

Hàng trăm ha lúa hè thu 2024 bị xâm nhập mặn. Ảnh: BioVN
Hạn hán, xâm nhập mặn đe dọa nguồn thu nông thôn
Theo Trung tâm Dự báo khí tượng thủy văn quốc gia, El Niño có xác suất 96% duy trì cường độ rất mạnh trong giai đoạn tháng 11/2026 đến tháng 1/2027, sau đó có xu hướng suy yếu nhưng vẫn có thể kéo dài đến nửa đầu năm 2027. Nền nhiệt cao cùng nguy cơ thiếu hụt mưa, dòng chảy tại một số lưu vực suy giảm có thể khiến tình trạng hạn hán, thiếu nước trở nên đáng lo ngại trong mùa khô tới.
Tại Đồng bằng sông Cửu Long, thiếu nước ngọt và xâm nhập mặn có thể gây sức ép đối với canh tác lúa, cây ăn trái và nuôi trồng thủy sản. Khi nguồn nước tưới bị hạn chế, người dân phải điều chỉnh lịch mùa vụ, thay đổi cây trồng hoặc tăng chi phí để duy trì sản xuất. Nếu năng suất giảm hoặc không thể xuống giống đúng kế hoạch, nguồn thu của những hộ phụ thuộc vào nông nghiệp cũng đứng trước nguy cơ suy giảm.
Những tổn thất này không chỉ là dự báo. Báo cáo Phát huy vai trò của an sinh xã hội: Thúc đẩy sinh kế thích ứng với biến đổi khí hậu tại Việt Nam - Khan hiếm nước và an ninh thu nhập vùng lưu vực sông Mekong, do Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO) công bố tháng 4/2026, đã ghi nhận tác động kinh tế của các đợt hạn hán, thiếu nước và xâm nhập mặn trước đây.
Khảo sát do ILO phối hợp với Viện Khoa học Thủy lợi thực hiện tại Đắk Lắk, Kon Tum, Bến Tre và Trà Vinh cho thấy, trong ba giai đoạn 2015-2016, 2019-2020 và 2023-2024, tỷ lệ hộ báo cáo thu nhập giảm đáng kể dao động từ 30-40%, tùy từng giai đoạn. Ngoài ra, 17-23% người trả lời cho biết thu nhập giảm nhẹ; khoảng 5% cho biết hộ gia đình không còn nguồn thu nhập.
Tuy nhiên, ILO nhận định phụ nữ chịu tác động không cân xứng do gánh nặng lấy nước, cơ hội kinh tế bị thu hẹp và khả năng tiếp cận thông tin thích ứng còn hạn chế.
Khi nguồn nước khan hiếm, phụ nữ có thể phải dành thêm thời gian bảo đảm nước sinh hoạt, chăm sóc gia đình và duy trì sản xuất. Trong khi đó, cơ hội chuyển sang công việc phi nông nghiệp hoặc tìm nguồn thu thay thế không phải lúc nào cũng sẵn có. Tổn thất sinh kế không chỉ nằm ở khoản thu nhập mất đi khi mùa vụ thất bát, mà còn do những công việc không được trả công tăng lên, thời gian dành cho hoạt động tạo thu nhập bị thu hẹp.
Khoảng cách tiếp cận nguồn lực khiến phụ nữ khó phục hồi
Một nghiên cứu công bố tháng 5/2024 của mạng lưới Environment for Development khảo sát 430 hộ trồng lúa tại các địa bàn thuộc tỉnh Đồng Tháp, tỉnh Vĩnh Long và thành phố Cần Thơ hiện nay (Tiền Giang, Bến Tre và Sóc Trăng cũ), gồm 274 hộ do nam giới và 156 hộ do phụ nữ làm chủ. Kết quả cho thấy, trong đợt xâm nhập mặn năm 2019, các hộ tham gia khảo sát mất trung bình khoảng 48,28% sản lượng lúa so với năm không bị ảnh hưởng.
Đáng chú ý, cơ hội tiếp cận hỗ trợ kỹ thuật giữa nông dân nam và nữ có sự chênh lệch rõ rệt. Có 39% nữ nông dân chưa từng tham gia dịch vụ khuyến nông, so với 18% nam giới. Tỷ lệ nữ nông dân chưa tham gia tập huấn về thích ứng với xâm nhập mặn lên tới gần 77%, trong khi con số này ở nam giới là 57%.
Khoảng cách trong tiếp cận tập huấn cho thấy phụ nữ có ít cơ hội hơn để tiếp nhận kiến thức và kỹ thuật giúp hạn chế thiệt hại. Các tác giả cũng chỉ ra công việc gia đình, thiếu thời gian và việc chồng tham gia thay cho vợ là những lý do khiến phụ nữ ít hiện diện trong các hoạt động khuyến nông.
Sự chênh lệch này có ý nghĩa trực tiếp khi rủi ro hạn, mặn gia tăng. Khả năng điều chỉnh mùa vụ, lựa chọn giống cây trồng phù hợp, sử dụng nước tiết kiệm hay chuyển đổi phương thức sản xuất đều đòi hỏi người dân được tiếp cận kịp thời với thông tin và hỗ trợ kỹ thuật.
Nếu phụ nữ - những người trực tiếp tham gia sản xuất, ít có cơ hội tiếp nhận các nguồn lực đó, khả năng hạn chế thiệt hại và phục hồi sinh kế của hộ gia đình cũng bị ảnh hưởng.
Ở phạm vi quốc tế, nghiên cứu đăng trên tạp chí World Development năm 2026, phân tích dữ liệu 109.279 hộ nông thôn tại 24 quốc gia, cho thấy khi nhiệt độ trung bình dài hạn tăng 1°C, mức tổn thất tổng thu nhập của nhóm hộ do phụ nữ làm chủ cao hơn 37% so với nhóm hộ do nam giới làm chủ.
Những con số trên cho thấy, ứng phó với mùa khô không chỉ dừng ở bảo đảm nguồn nước và bảo vệ mùa vụ. Khả năng tiếp cận tín dụng, tập huấn kỹ thuật, công nghệ tiết kiệm nước và thông tin cảnh báo sớm cũng cần được tính đến, đặc biệt với lao động nữ ở nông thôn.
Đây là những điều kiện quan trọng để phụ nữ chủ động hơn trong sản xuất, hạn chế tổn thất và phục hồi nguồn thu khi các cú sốc khí hậu xảy ra.
Nguồn: Tổng hợp
