Mùa lễ hội xuân - Điểm neo trong tâm thức
Làm thế nào để di sản không biến thành những sân khấu biểu diễn bề nổi, đồng thời giữ được vai trò là 'điểm neo' vững chắc trong tâm thức cộng đồng?
Mùa lễ hội xuân Bính Ngọ 2026 đánh dấu một cột mốc lịch sử của Thái Nguyên khi chính thức vận hành mô hình chính quyền hai cấp sau sáp nhập. Thế nhưng, khi không gian được mở rộng, biên độ địa lý vươn xa, một bài toán đầy trăn trở đang được đặt ra: Làm thế nào để di sản không biến thành những sân khấu biểu diễn bề nổi, đồng thời giữ được vai trò là “điểm neo” vững chắc trong tâm thức cộng đồng?
Thi khâu còn trong Lễ hội Lồng tồng Ba Bể xuân Bính Ngọ 2026.
Sức bật từ cội nguồn
Dấu ấn đậm nét nhất của các lễ hội cấp tỉnh năm nay là sự bài bản và nguồn lực đầu tư xứng tầm. Sức hút cội nguồn hội tụ trọn vẹn tại Lễ hội “Vạn Xuân khai quốc” (phường Vạn Xuân) vừa diễn ra vào những ngày giữa tháng Giêng. Ngay sau đợt trùng tu đền Mục quy mô lớn, khoảng 8 tỷ đồng đã được tỉnh bố trí để tổ chức sự kiện.
Việc nâng tầm nghi lễ tri ân Đức Hoàng đế Lý Nam Đế đã vượt xa ranh giới của một hoạt động tâm linh thuần túy. Đó là bước đi chiến lược, hiện thực hóa trực tiếp Đề án số 18-ĐA/TU của Tỉnh ủy Thái Nguyên ban hành ngày 10/12/2025 về phát huy giá trị văn hóa, sức mạnh con người Thái Nguyên giai đoạn 2026-2030.
Xuyên suốt Đề án này là mục tiêu mang tính chiến lược: Lấy việc bảo tồn, đánh thức di sản làm đòn bẩy phát triển du lịch; đồng thời bồi đắp khát vọng cống hiến của con người Thái Nguyên để kiến tạo một trung tâm kinh tế - công nghiệp phát triển bền vững trước năm 2030.
Cùng với đó, hàng trăm lễ hội cấp địa phương cũng đang tự định vị bằng chính vẻ đẹp nguyên bản. Trải dọc biên độ địa lý mới là hào khí lịch sử ở đền Đuổm và Núi Văn - Núi Võ, là nguồn cội của đại ngàn tại Lễ hội Lồng tồng Ba Bể khi giữ trọn hơi thở sông nước của đồng bào Tày, Nùng vùng lòng hồ.
Tại các địa phương vùng cao, sắc màu đa dạng của đồng bào các dân tộc bung tỏa mạnh mẽ qua tiếng khèn Mông gọi bạn da diết trên thảo nguyên Slam Chiêm (xã Hiệp Lực), ở lễ hội Mù Là (xã Cao Minh) hay sự giao thoa tín ngưỡng Tày - Nùng - Dao tại lễ hội Lồng tồng ATK Phú Đình. Đặc biệt, sức lôi cuốn của hội đầu xuân đôi khi không đến từ những sân khấu ngập ánh đèn, mà đến từ chính nhịp điệu mưu sinh đời thường.
Kiến tạo trục văn hóa chiến lược
Rực rỡ và đa sắc, song bức tranh hội xuân Thái Nguyên đang phải đối mặt với một gánh nặng mang tính cơ cấu. Việc hơn 90% lễ hội dồn dập diễn ra trong mùa xuân tạo ra một sức ép dây chuyền. Lượng khách đổ về ồ ạt khiến hạ tầng cơ sở tại nhiều điểm đến nhanh chóng chạm ngưỡng quá tải.
Những sắc màu dân tộc Mông xuất hiện rực rỡ trong lễ hội Mù Là, xã Cao Minh.
Đáng lo ngại hơn là thực trạng chênh lệch nguồn lực đang tạo ra một nghịch lý. Nhìn về phía Nam, các điểm đến lễ hội gắn liền với chuỗi giá trị thương mại và sinh kế vững chắc như ở xã Tân Cương, đền Mục (phường Vạn Xuân), đền Đuổm (xã Phú Lương) rất thuận lợi trong việc kêu gọi nguồn lực xã hội hóa.
Ngược lên phía Bắc, vùng đồng bào dân tộc thiểu số ở xã Hiệp Lực hay vùng lõi sinh thái Ba Bể lại khá chật vật trong bài toán kinh phí. Nếu thiếu bàn tay điều tiết, các di sản thuần sinh thái, thuần nông nghiệp sẽ đứng trước nhiều nguy cơ teo tóp, hoặc buộc phải “sân khấu hóa” một cách khiên cưỡng để hút khách, làm lu mờ đi cốt cách bản địa.
Để giải quyết bài toán đường dài, định hướng chiến lược của ngành văn hóa sẽ tham mưu cho tỉnh quy hoạch rõ ràng việc phân nhóm và kiến tạo các “trục lễ hội” như: Trục văn hóa tâm linh, trục du lịch khám phá sinh thái và trục lễ hội mang đậm tính chất vùng miền. Cùng với đó, cơ quan quản lý sẽ cân nhắc những lễ hội tiêu biểu, có sức lan tỏa mạnh mẽ để nâng tầm quy mô, biến di sản văn hóa thành sản phẩm du lịch chủ lực hằng năm.
Để Thái Nguyên thực sự là một “điểm neo” văn hóa giàu bản sắc sau sáp nhập, bên cạnh sự tự hào, rất cần cái nhìn thẳng thắn vào khó khăn với đề xuất phù hợp với thực tiễn, sự đồng hành chặt chẽ giữa chính quyền địa phương, doanh nghiệp và người dân sẽ là nền tảng quan trọng nhằm gìn giữ và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống một cách bền vững.
