Về xứ Lạng xem múa sư tử mèo của người dân Tày, Nùng

Video Bảo tồn phát huy di sản văn hóa phi vật thể múa sư tử mèo.

Những ngày đầu năm mới Bính Ngọ 2026, nhiều thôn, bản thuộc tỉnh Lạng Sơn tổ chức nhiều hoạt động vui chơi, lễ hội truyền thống. Trong đó, đặc sắc nhất là nghi thức múa sư tử mèo của người Tày, Nùng nơi đây.

Ghi nhận của PV Báo Tiền Phong tại Lễ hội chùa Bắc Nga, phường Kỳ Lừa, tỉnh Lạng Sơn, để giữ gìn nét truyền thống văn hóa của đồng bào dân tộc, Ban tổ chức lễ hội đã tổ chức Hội thi Múa sư tử Mèo phường Kỳ Lừa lần thứ 1, năm 2026. Tham gia hội thi có 3 đội, mỗi đội khoảng hơn 20 người, trong đó có nhiều nghệ nhân nhân dân và nghệ nhân ưu tú.

Trước khi tổ chức hội thi, các thành viên trong đội vào tế lễ trong chùa Bắc Nga để cầu xin thần linh phù hộ cho người dân mùa màng tốt tươi, sức khỏe dồi dào.

Múa sư tử là loại hình nghệ thuật dân gian truyền thống thường được biểu diễn trong các dịp lễ, tết của người Tày, Nùng (hai dân tộc chiếm trên 80% dân số Lạng Sơn) với nhiều tên gọi khác nhau như kỳ lân, phụ, loòng phụ… Tuy nhiên, tên gọi chung nhất, thông dụng nhất là múa sư tử mèo. Vì đầu sư tử này có hình tròn giống chiếc nón vành rộng, được trang trí bằng các đường vẽ với nhiều màu sơn sặc sỡ.

Theo quan niệm của người Tày, Nùng, sư tử là tượng trưng cho sự thịnh vượng, sư tử đi đến đâu mang theo hạnh phúc, no đủ và niềm vui đến đó. Người Tày, Nùng cho rằng múa sư tử mèo để xua đi những điều xấu, do vậy khuôn mặt mèo càng dữ tợn càng tốt, điệu võ càng mạnh mẽ càng hấp dẫn. Nếu thiếu điệu múa sư tử mèo là thiếu đi một phần linh hồn của ngày hội và màu sắc rực rỡ của ngày xuân.

Để múa sư tử mèo, người múa phải điều khiển một chiếc đầu có hình dáng gần giống đầu sư tử, nhưng có khuôn mặt của con mèo. Đầu sư tử mèo hoàn chỉnh có hình tròn giống chiếc nón vành rộng, đường kính khoảng 60 cm, có mắt mũi to, mồm rộng, tai nhỏ, lông mày, 3 chiếc sừng, lưỡi và râu mép trông dữ tợn. Thân sư tử mèo rộng khoảng 1 m, dài 2 m được may vá với nhiều màu sắc sặc sỡ. Phía trong đầu có 2 thanh ngang bằng gỗ để làm tay cầm khi múa. Mỗi con sư tử mèo có khuôn mặt, sắc thái riêng, không con nào giống con nào.

Múa sư tử mèo có các động tác cơ bản là xuống tấn, đi đường, múa chào, kính bái các miếu, các gian thờ cúng. Trong bài múa sư tử mèo, không thể thiếu phần biểu diễn các động tác võ thuật như các bài quyền, kiếm, binh khí thể hiện sức mạnh, sự dẻo dai của con người.

Cũng giống như múa sư tử của các dân tộc khác, múa sư tử mèo không tách rời khỏi nhạc và trò diễn. Tuy nhiên, múa sư tử mèo có thêm những vật dụng, đạo cụ đặc trưng không thể thiếu như: mặt báo đông, mặt nả lình (còn gọi là mặt khỉ); chiêng (là), chũm chọe (xụp xè, xấp xóa, nghé xả); đinh ba chạc (sam xa), gậy, đoản đao (pàn tao), kiếm, dao nhọn…

Tùy vào không gian, địa điểm, mục đích, yêu cầu múa sư tử mèo có nhiều nghi thức, điệu múa và các trò diễn cho phù hợp như múa chào thần thánh; múa chúc mừng năm mới các nhà trong làng (pai hờn, pái lờn); múa đi đường, múa tại hội lồng tồng… và các trò diễn như: báo đông, trò vui của khỉ, múa võ (oóc quyền)…

Với quan niệm sư tử là tượng trưng cho sự thịnh vượng, phát đạt, sư tử đi đến đâu là mang theo hạnh phúc, no đủ và niềm vui đến đó, vì vậy trong các ngày hội đầu năm, múa sư tử là hoạt động thể hiện khát vọng của con người về cuộc sống tốt đẹp hơn.

Ngoài ra, với vũ điệu khỏe khoắn, múa sư tử còn là hoạt động thể hiện tinh thần thượng võ của người miền núi. Đặc biệt, vào đầu năm mới (mùng 1, 2 tết âm lịch), đồng bào Tày, Nùng xứ Lạng thường mời các đội múa sư tử vào nhà mình múa với quan niệm năm mới sư tử xuất hiện sẽ xua đuổi tà ma, diệt mọi ôn dịch, biểu hiện sự thái bình và niềm tin vào một năm mới sung túc.

Bà Hồ Thị Tố Uyên, Phó chủ tịch UBND phường Kỳ Lừa, cho biết hội thi là dịp để các nghệ nhân, các đội múa gặp gỡ, trao đổi kinh nghiệm, phát huy tài năng, lan tỏa tình yêu văn hóa dân tộc đến thế hệ trẻ; đồng thời góp phần quảng bá hình ảnh quê hương, con người thân thiện, giàu bản sắc. Cùng với đó, đây là cách để thế hệ trẻ xứ Lạng nói chung và phường Kỳ Lừa nói riêng tiếp xúc, giữ gìn và nối tiếp truyền thống văn hóa tốt đẹp của đồng bào dân tộc mình.

Năm 2017, múa sư tử mèo Lễ hội truyền thống Chùa Bắc Nga được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.

Quốc Nam