Mức sinh thấp, chuyên gia chỉ 6 điều kiện để người trẻ bớt ngại sinh con

Theo Cục Dân số, Bộ Y tế, nếu mức sinh tiếp tục giảm, Việt Nam có thể kết thúc thời kỳ dân số vàng vào khoảng năm 2036. Lực lượng trong độ tuổi lao động được dự báo bắt đầu giảm từ khoảng năm 2044 và dân số có thể chuyển sang tăng trưởng âm vào khoảng năm 2051.

Trong khi số người trẻ giảm, nhóm cao tuổi lại tăng nhanh. Năm 2024, Việt Nam có khoảng 14,2 triệu người từ 60 tuổi trở lên, chỉ số già hóa đạt 60,2%, tăng mạnh so với năm 2019. Đến năm 2030, số người từ 60 tuổi trở lên được dự báo có thể xấp xỉ 18 triệu.

Theo bác sĩ Mai Xuân Phương, nguyên Vụ phó Vụ Truyền thông - Giáo dục, Tổng Cục Dân số, nay là Cục Dân số (Bộ Y tế), những con số này cho thấy tác động của mức sinh thấp không chỉ nằm ở chuyện một gia đình có bao nhiêu con. Một thế hệ ít trẻ em hôm nay sẽ trở thành lực lượng lao động nhỏ hơn trong tương lai, trong khi số người cần chăm sóc lại ngày một nhiều.

Với từng gia đình, điều này cũng có thể tạo ra áp lực đáng kể. Khi chỉ có một con, trách nhiệm chăm sóc cha mẹ về sau chủ yếu đặt lên một người. Nếu mô hình gia đình ít con trở nên phổ biến, bài toán chăm sóc người cao tuổi sẽ không còn là chuyện riêng của mỗi nhà mà trở thành áp lực đối với cả hệ thống y tế, an sinh và dịch vụ chăm sóc dài hạn.

Vì thế, giải bài toán mức sinh không đơn giản là vận động người trẻ sinh thêm con. Điều quan trọng hơn là tạo được những điều kiện đủ để họ muốn kết hôn, có khả năng lập gia đình và không quá lo lắng khi quyết định sinh con.

Nhiều người trẻ ngại kết hôn, kết hôn muộn. (Ảnh minh hoạ)

Sáu điều kiện để người trẻ bớt ngại kết hôn, sinh con

Trước hết là cơ hội gặp gỡ

Theo bác sĩ Mai Xuân Phương, một bộ phận người trẻ hiện nay có nhiều lựa chọn trong công việc, học tập và đời sống nhưng lại ít cơ hội xây dựng những mối quan hệ ổn định. Các hoạt động kết nối thanh niên, câu lạc bộ kết bạn hay tư vấn hôn nhân nếu được tổ chức cần hướng tới sự tự nguyện, văn minh và phù hợp với cách giao tiếp của thế hệ trẻ.

Kế hoạch thực hiện chương trình bảo đảm mức sinh thay thế đến năm 2030 của Bộ Y tế cũng đã đề cập việc phát triển các mô hình câu lạc bộ kết bạn, tư vấn hôn nhân - gia đình và hỗ trợ nam, nữ thanh niên kết bạn.

Tiếp theo là khả năng kết hôn

Việc làm, thu nhập, nhà ở và mức độ ổn định của cuộc sống ảnh hưởng trực tiếp đến quyết định lập gia đình. Một người trẻ bước vào tuổi 28-30 nhưng vẫn phải chật vật với tiền thuê nhà, công việc bấp bênh và chi phí sinh hoạt cao sẽ khó tính toán chuyện nuôi hai con trong nhiều năm sau đó.

Vì vậy, các chính sách về nhà ở xã hội, việc làm và an sinh cần tính đến nhóm gia đình trẻ. Luật Dân số mới đã có quy định theo hướng người có từ hai con đẻ trở lên được ưu tiên mua, thuê mua hoặc thuê nhà ở xã hội theo pháp luật về nhà ở. Tuy nhiên, để chính sách thực sự tác động đến quyết định sinh con, mức hỗ trợ và khả năng tiếp cận cần đủ rõ ràng, ổn định và lâu dài.

Một điều kiện khác là sự an tâm sau khi sinh

Nỗi lo mất việc, chậm thăng tiến hoặc phải rời bỏ thị trường lao động sau khi sinh con có thể khiến phụ nữ trì hoãn việc sinh con hoặc chỉ sinh một con. Vì vậy, bảo vệ việc làm của phụ nữ mang thai và sau sinh, hạn chế phân biệt đối xử tại nơi làm việc, đồng thời tạo điều kiện để họ quay trở lại công việc là những chính sách quan trọng.

Cùng với đó, việc chăm sóc trẻ không thể chỉ trông vào gia đình. Nhà trẻ, trường mầm non, dịch vụ giữ trẻ và các hình thức hỗ trợ cha mẹ cần thuận tiện hơn, nhất là ở những khu vực tập trung đông lao động trẻ. Khi việc chăm con vẫn chủ yếu được xem là trách nhiệm của phụ nữ, áp lực càng dễ khiến họ phải cân nhắc giữa sự nghiệp và con cái.

Sau sự an tâm là khả năng tài chính để nuôi con

Chi phí sinh con chỉ là phần nhỏ trong hành trình kéo dài nhiều năm. Gia đình còn phải lo tiền ăn, chăm sóc sức khỏe, nhà trẻ, học tập và rất nhiều khoản phát sinh khác. Do đó, chính sách dân số nếu chỉ tập trung vào khoản hỗ trợ tại thời điểm sinh sẽ khó tạo ra thay đổi lớn.

Khoản hỗ trợ 2 triệu đồng theo chính sách hiện hành có ý nghĩa động viên, nhưng so với chi phí nuôi một đứa trẻ, số tiền này chưa đủ để tác động đáng kể đến quyết định sinh con. Hỗ trợ cần được nhìn theo cả quá trình nuôi dưỡng, đặc biệt trong những năm đầu đời khi chi phí chăm sóc trẻ và áp lực với cha mẹ thường rất lớn.

Y tế cũng cần đi trước quyết định sinh con

Người trẻ cần được tiếp cận dễ dàng hơn với kiến thức về sức khỏe sinh sản, khả năng sinh sản theo tuổi, dự phòng vô sinh, khám tiền hôn nhân, tư vấn trước khi mang thai và sàng lọc trước sinh.

Mục tiêu không phải thúc ép người trẻ phải kết hôn hay sinh con sớm, mà giúp họ hiểu rõ hơn về sức khỏe sinh sản để chủ động lựa chọn. Khi nhiều người trì hoãn kết hôn và sinh con, việc thiếu thông tin về những thay đổi khả năng sinh sản theo tuổi có thể khiến kế hoạch sinh con sau này gặp thêm khó khăn.

Cuối cùng là niềm tin vào hôn nhân và đời sống gia đình

Tiền bạc, nhà ở hay dịch vụ chăm sóc trẻ có thể giải quyết một phần khó khăn, nhưng không thể thay thế cảm giác an toàn trong một mối quan hệ. Người trẻ sẽ khó muốn kết hôn nếu hôn nhân trong mắt họ gắn với xung đột, bất bình đẳng hoặc toàn bộ gánh nặng chăm sóc gia đình đặt lên một phía.

Giáo dục về tình yêu, hôn nhân, giới tính, sức khỏe sinh sản, kỹ năng làm cha mẹ, bình đẳng giới và giải quyết xung đột vì thế cần được chú trọng hơn trong quá trình chuẩn bị cho thanh niên bước vào cuộc sống gia đình.

Không phải ai cũng muốn kết hôn, và không phải cặp vợ chồng nào cũng lựa chọn sinh con. Quyền quyết định về hôn nhân và sinh sản vẫn thuộc về mỗi cá nhân, mỗi gia đình. Chính sách dân số chỉ có thể tạo ra môi trường thuận lợi để những người muốn sinh con không phải từ bỏ mong muốn đó vì những rào cản quá lớn.

Bài toán mức sinh vì thế không nằm ở một khoản trợ cấp hay một chiến dịch vận động. Điều cần thiết là một hệ thống chính sách đủ dài hạn, từ lúc người trẻ gặp gỡ, lập gia đình, có nhà ở, sinh con đến khi con lớn lên.

Nếu những điều kiện ấy được cải thiện thực chất, quyết định sinh con sẽ bớt trở thành một phép tính đầy lo lắng. Và khi đó, câu chuyện dân số không chỉ là làm sao để có thêm trẻ em, mà là làm sao để một gia đình trẻ có thể sống và nuôi con mà không cảm thấy tương lai của mình bị đặt lên bàn cân quá nặng.