Mùng 3 Tết thầy: Truyền thống 'tôn sư trọng đạo' trong kỷ nguyên AI

Mỗi độ xuân về, Mùng 3 Tết thầy lại gợi nhắc đến truyền thống “tôn sư trọng đạo” của dân tộc. Đó không chỉ là sự tri ân dành cho những người chèo lái con thuyền tri thức, mà còn là lời nhắc về cội nguồn giá trị của giáo dục Việt Nam.

Bước sang năm Bính Ngọ 2026, năm được kỳ vọng tạo dấu mốc chuyển biến rõ rệt khi thực hiện Nghị quyết 71-NQ/TW ngày 22/8/2025 về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo (Nghị quyết 71), tinh thần ấy càng trở nên ý nghĩa hơn khi ngành giáo dục đứng trước yêu cầu đổi mới sâu rộng, chủ động thích ứng với kỷ nguyên công nghệ và trí tuệ nhân tạo.

Trao đổi với phóng viên Báo Công Thương, PGS.TS Đào Ngọc Tiến, Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Ngoại thương đã chia sẻ những quan điểm về vai trò của nhà giáo trong thời đại số, ý nghĩa của “tôn sư trọng đạo” và những nhiệm vụ trọng tâm để giáo dục đại học bứt phá trong giai đoạn mới.

PGS.TS Đào Ngọc Tiến, Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Ngoại thương.

- Thưa PGS.TS, trong không khí Mùng 3 Tết thầy, ông nhìn nhận như thế nào về ý nghĩa của truyền thống “tôn sư trọng đạo” đối với sự phát triển của giáo dục Việt Nam trong giai đoạn mới?

PGS.TS Đào Ngọc Tiến:Trước đây, người thầy được coi là “kho tàng kiến thức”, nhưng ngày nay, Internet và trí tuệ nhân tạo có thể cung cấp các thông tin, trả lời các câu hỏi nhanh hơn bất kỳ con người nào. Nhưng chúng ta cần hiểu rằng chỉ có con người mới có thể chuyển hóa thông tin thành tri thức. Truyền thống tôn sư càng nhắc nhở chúng ta cần tôn trọng sự định hướng, tư duy phản biện và kinh nghiệm sống mà AI không thể sao chép. Ngoài ra, trong môi trường trực tuyến, với sự tương tác ngày càng nhiều với máy móc, thì người thầy chính là điểm tựa tinh thần, sự thấu cảm và chia sẻ của con người với con người.

“Trọng đạo” là đạo lý, đạo đức cũng cần được hiểu rộng và phù hợp với bối cảnh mới. Khi AI có thể viết bài luận, giải toán trong vài giây thì “trọng đạo” chính là tính trung thực, liêm chính trong khoa học. Chúng ta phải sử dụng công nghệ, trí tuệ nhân tạo như một công cụ để hỗ trợ tư duy chứ không phải gian lận, sao chép một cách mù quáng.

Giáo dục trong bối cảnh mới không còn là truyền thụ một chiều mà người thầy là người định hướng cho người học để cùng khám phá và phát triển những tri thức mới trên nền tảng khai thác công nghệ, trí tuệ nhân tạo và học tập suốt đời của cả thầy và trò. Có thể nói, “tôn sư trọng đạo” chính là cái neo để gìn giữ các giá trị nhân văn, không biến hệ thống giáo dục thành những cỗ máy thông minh nhưng vô cảm.

- Thưa PGS.TS, ông đánh giá thế nào về vai trò của đội ngũ nhà giáo trong việc khơi dậy khát vọng đổi mới, hiện thực hóa tinh thần Nghị quyết 71 về phát triển giáo dục?

PGS.TS Đào Ngọc Tiến: Nghị quyết 71 có thể nói là cơ hội vàng, đã xác lập cơ chế, tạo điều kiện cho những phát triển đột phá giáo dục nói chung và giáo dục đại học nói riêng. Và đội ngũ nhà giáo sẽ phải là người hiện thực hóa, là chủ thể thực hiện những tinh thần đó. Thứ nhất, nhà giáo không phải là người truyền đạt kiến thức mà phải là những người truyền lửa, định hướng và khơi dậy khát vọng cho sinh viên.

Thầy cô cần cho sinh viên hiểu rằng học không chỉ để có việc làm, để có lương cao cho cá nhân mình mà là để đưa doanh nghiệp, đưa đất nước Việt Nam ra thế giới.

Do đó, giảng viên cần khuyến khích sinh viên tranh luận, đặt câu hỏi, chấp nhận những ý tưởng sáng tạo và rủi ro. Sinh viên giỏi là sinh viên biết khám phá, biết sáng tạo và chấp nhận rủi ro để thử nghiệm và biết đứng lên mạnh mẽ hơn sau mỗi thất bại.

Thứ hai, trong mô hình hợp tác nhà trường và doanh nghiệp, mỗi giảng viên cần là người kết nối, là đại sứ lưu động để đưa doanh nghiệp vào nhà trường và đưa sinh viên ra doanh nghiệp.

Mỗi giảng viên cần chủ động mời các chuyên gia, CEO tham gia quá trình đào tạo, đưa các bài toán thực tế của doanh nghiệp vào bài giảng. Điều đó đòi hỏi năng lực thực tiễn của chính mỗi giảng viên.

Thứ ba, giảng viên cần là một tấm gương cho học tập suốt đời, minh chứng cho vai trò không thể thay thế của con người trong bối cảnh công nghệ và trí tuệ nhân tạo. Mỗi thầy cô phải liên tục cập nhật kiến thức và công nghệ để nâng cao năng lực. Sự nỗ lực của các thầy cô chính là bài học sống động nhất, truyển cảm hứng cho sinh viên.

- Bước sang năm mới 2026, năm được kỳ vọng tạo chuyển biến rõ nét trong triển khai Nghị quyết 71, theo PGS.TS, đâu là những nhiệm vụ trọng tâm mà các cơ sở giáo dục nói chung và giáo dục đại học nói riêng cần ưu tiên để tạo nền tảng bứt phá?

PGS.TS Đào Ngọc Tiến: Năm Bính Ngọ 2026 được kỳ vọng là năm bản lề, chuyển biến từ những chủ trương định hướng, cơ chế chính sách thành các nhiệm vụ và hành động cụ thể theo đúng tinh thần Đại hội XIV. Theo tôi, các cơ sở giáo dục đại học cần tập trung vào 5 nhóm nhiệm vụ trọng tâm mang tính chiến lược sau đây:

Thứ nhất, hoàn thiện mô hình quản trị và tổ chức, tái cấu trúc theo hướng tinh gọn để tối ưu hóa nguồn lực và tăng tốc độ xử lý công việc.

Thứ hai, phát triển mô hình đại học khởi nghiệp và đổi mới sáng tạo. Trường đại học không chỉ là nơi cấp bằng mà còn là nơi tạo ra doanh nghiệp. Các nhà trường cần thành lập các doanh nghiệp spin-off (doanh nghiệp khởi nguồn công nghệ) ngay trong trường để thương mại hóa các kết quả nghiên cứu trên cơ sở giảng viên và nhà trường cùng sở hữu cổ phần...

Thứ ba, cần đẩy mạnh việc ứng dụng công nghệ, không dừng lại ở việc dạy online hay dùng phần mềm; nhiệm vụ là xây dựng đại học thực - ảo; xây dựng hệ thống dữ liệu lớn (Big Data) và kho tài nguyên giáo dục mở quốc gia (MOOCs).

Thứ tư, cần đẩy mạnh việc hội nhập quốc tế một cách toàn diện không chỉ là liên kết đào tạo và nhập khẩu dịch vụ giáo dục; Cần có chính sách đãi ngộ đặc biệt để thu hút giảng viên, nhà khoa học nước ngoài làm việc cơ hữu hoặc thỉnh giảng, không chỉ để dạy ngoại ngữ mà để dạy chuyên ngành và cùng nghiên cứu; chủ động tìm kiếm thị trường để mở phân hiệu tại nước ngoài và thu hút sinh viên quốc tế đến Việt Nam, biến giáo dục thành ngành kinh tế dịch vụ có thu nhập ngoại tệ.

- Xin cảm ơn PGS.TS!

Hoàng Thanh