Mỹ có thể tấn công Iran theo phương án nào và đâu là lựa chọn đáp trả của Tehran?

Việc Mỹ triển khai lực lượng quân sự đáng kể đến Vịnh Ba Tư một lần nữa làm dấy lên những đồn đoán về khả năng Iran sẽ bị Mỹ tấn công quân sự. Chính trị quốc tế hiếm khi tuân theo một kịch bản tuyến tính, nhưng tình hình hiện tại có thể được đánh giá thông qua một loạt các kịch bản khả thi mà một trong số đó là việc Mỹ lựa chọn sử dụng vũ lực.

Quân nhân Iran. Ảnh: Tehran Times.

Lý do Mỹ có thể tấn công Iran

Mỹ có những lý do lâu dài và cụ thể để xem xét hành động chống lại Iran vào thời điểm đặc biệt này. Trong hơn 4 thập kỷ qua, Tehran là một trong những đối thủ kiên định nhất của Washington. Thái độ thù địch của Iran đối với Israel, một đồng minh chủ chốt của Mỹ trong khu vực, thậm chí còn khó dung hòa hơn nữa. Các chính phủ phương Tây tin rằng Iran đã theo đuổi việc phát triển vũ khí hạt nhân trong nhiều năm, và sự nổi lên thành công của Triều Tiên như một cường quốc hạt nhân trên thực tế là một tiền lệ rõ ràng.

Lịch sử gần đây cung cấp nhiều ví dụ về các quốc gia không có vũ khí hạt nhân rồi bị tấn công hoặc bị giải thể bằng vũ lực như Iraq, Libya, Syria và Venezuela. Bản thân Iran cũng từng bị tấn công quân sự vào năm 2025. Trong khi đó, Tehran đã đạt được những tiến bộ đáng kể trong chương trình tên lửa đạn đạo của mình, điều mà các quan chức Mỹ công khai mô tả là mối đe dọa trực tiếp. Các cuộc phản công của Iran chống lại Israel trong cuộc xung đột năm ngoái (2025) đã nhấn mạnh khả năng đó.

Tình trạng bất ổn trong nước ở Iran có thể càng khuyến khích Mỹ tính đến phương án quân sự. Các cuộc biểu tình thường được các nước phương Tây diễn giải là dấu hiệu sự yếu kém của chế độ hoặc là tiền đề cho đột biến mang tính cách mạng. Từ góc nhìn này, áp lực quân sự có thể đóng vai trò là chất xúc tác củng cố các phong trào biểu tình, làm suy yếu các thể chế nhà nước và có khả năng gây ra sự sụp đổ hệ thống hoặc một cuộc nội chiến kiểu Syria. Mỹ có kinh nghiệm trong quá khứ với các hoạt động quân sự đã định hình lại hệ thống chính trị ở các quốc gia mục tiêu.

Phương án tiến công khả dĩ cho Mỹ

Từ góc độ trên, tình hình hiện tại có thể được các nhà hoạch định chính sách Mỹ xem như một cơ hội để giải quyết đồng thời nhiều mối lo ngại về an ninh thông qua việc sử dụng vũ lực ở mức hạn chế. Hình thức hành động khả dĩ nhất không phải là một cuộc đổ bộ trên bộ, mà là sự kết hợp giữa các cuộc không kích, các hoạt động của lực lượng đặc nhiệm và các nỗ lực trang bị vũ khí và tổ chức các nhóm đối lập. Một chiến dịch trên bộ quy mô lớn sẽ tốn kém, nhiều rủi ro về chính trị và khó có thể biện minh.

Tuy nhiên, rủi ro của kịch bản như vậy cũng vẫn rất đáng kể đối với Mỹ. Điều thứ nhất nằm ở bản chất của hệ thống quân sự Iran. Mặc dù Iran dễ bị tổn thương trước các cuộc không kích tập trung, nhưng chỉ riêng sức mạnh không quân Mỹ khó có thể làm bất ổn lực lượng vũ trang chính quy hoặc Lực lượng Vệ binh cách mạng Hồi giáo của Iran. Cả hai lực lượng này đều còn năng lực phóng tên lửa phản công và duy trì sự kháng cự kéo dài trên mặt đất.

Thứ hai, nếu thiếu sự chia rẽ thực sự ở cấp cao nhất của Iran, sự can thiệp từ bên ngoài khó có thể tạo ra những chuyển đổi chính trị nhanh chóng.

Thứ ba, mức độ sẵn sàng của công chúng Iran cho cuộc đối đầu vũ trang không nên bị nhầm lẫn với các hoạt động biểu tình. Các cuộc biểu tình quy mô lớn không tự động chuyển hóa thành sự sẵn sàng cho nội chiến. Hoạt động can thiệp của nước ngoài có thể, ít nhất là tạm thời, củng cố sự ủng hộ trong nước đối với chính quyền Iran và hợp pháp hóa các biện pháp khẩn cấp.

Thứ tư, có những rủi ro kinh tế nghiêm trọng. Bất kỳ sự leo thang nào cũng sẽ đe dọa nguồn cung năng lượng và vận tải biển ở Vịnh Ba Tư, với những hậu quả cho toàn cầu.

Thứ năm, đó là vấn đề tổn hại uy tín. Một chiến dịch thất bại sẽ làm suy yếu uy tín của chính quyền Mỹ và củng cố những nghi ngờ về khả năng của Washington quản lý các cuộc khủng hoảng quy mô lớn.

Đòn trừng phạt và phong tỏa

Một kịch bản khác mà Mỹ có thể áp dụng là tiếp tục gây áp lực kinh tế, trừng phạt, phong tỏa và cô lập ngoại giao, nhằm mục đích làm suy yếu dần dần hệ thống chính trị Iran từ bên trong. Logic này khá quen thuộc: Căng thẳng kinh tế tích lũy dẫn đến các cuộc biểu tình, các cuộc biểu tình làm suy yếu tính hợp pháp, và hệ thống tự sụp đổ dưới sức nặng của chính nó.

Tuy nhiên, chiến lược này hiếm khi hiệu quả trong thực tế. Khả năng cao Iran sẽ thích nghi, cả về chính trị và kinh tế, như họ đã từng làm nhiều lần. Trong khi đó, tiến trình phát triển chương trình hạt nhân và tên lửa của Iran vẫn sẽ tiếp tục. Mặc dù Mỹ và Israel có đủ phương tiện để răn đe Iran về mặt quân sự, nhưng việc Tehran chuyển đổi sang vị thế sở hữu vũ khí hạt nhân sẽ làm thay đổi căn bản cán cân chiến lược. Sự nổi dậy mang tính đột biến ở một quốc gia có vũ khí hạt nhân sẽ tiềm ẩn những rủi ro cực lớn, đặt ra những câu hỏi tất yếu về việc kiểm soát vũ khí và các con đường leo thang xung đột.

Mỹ sẽ đánh cầm chừng?

Với những phân tích trên thì từ quan điểm của Washington, cách tiếp cận hợp lý nhất có thể là chiến lược “đánh và xem xét” có giới hạn. Một chiến dịch không kích ngắn hạn, tập trung sẽ kiểm tra khả năng phục hồi của hệ thống chính trị Iran, phản ứng của xã hội và sự gắn kết của lực lượng vũ trang nước này. Nếu Iran chịu được đòn tấn công và hệ thống vẫn còn nguyên vẹn, Mỹ có thể phải rút lui, quay trở lại các lệnh trừng phạt và đánh giá lại tình hình. Logic này được củng cố bởi thực tế là Iran thiếu khả năng gây thiệt hại quyết định cho chính Mỹ, trong khi ngay cả những cuộc tấn công có giới hạn cũng có thể làm suy yếu cơ sở hạ tầng quân sự và nền tảng công nghiệp của nước này. Theo mô hình như vậy, Washington chỉ cần chờ đến một thời điểm thuận lợi khác để tái sử dụng vũ lực.

Từ góc nhìn này, viễn cảnh các hoạt động không kích của Mỹ chống lại Iran dường như sẽ không dừng lại ở giả thuyết nữa.

Về phần mình, Iran cũng phải đối mặt với những lựa chọn khó khăn. Một lựa chọn dành cho họ là kháng cự. Điều đó có nghĩa là chịu đựng một cuộc tấn công, đáp trả bằng các biện pháp đối phó hạn chế và cố gắng gây ra tổn thất đủ lớn cho Mỹ và các đồng minh để ngăn chặn sự lặp lại. Cơ hội cho điều này bị hạn chế, nhưng Tehran đã chứng minh năm ngoái (2025) rằng họ có khả năng trả đũa có tính toán.

Lựa chọn thứ hai cho Iran là đàm phán. Tuy nhiên, con đường này cũng ẩn chứa những nguy hiểm lớn đối với Tehran. Các cuộc đàm phán được tiến hành dưới áp lực quân sự trực tiếp có thể sẽ bao gồm các yêu cầu tối đa từ Washington, không chỉ về chương trình hạt nhân và tên lửa của Iran, mà còn về các thỏa thuận chính trị nội bộ. Đàm phán từ vị thế như vậy tiềm ẩn rủi ro nhượng bộ mà không có bất kỳ đảm bảo nào rằng hành động quân sự sẽ bị loại trừ trong tương lai.

Tóm lại, xác suất Mỹ hành động quân sự chống lại Iran dường như không quá nhỏ. Bất kỳ động thái nào như vậy sẽ gây ra hậu quả nghiêm trọng không chỉ đối với Iran mà còn cả khu vực.

Trí Nhân/VOV.VN biên dịch Nguồn: Kommersant