Mỹ phẩm sản xuất 'chui', không đạt chất lượng: Đừng để người tiêu dùng trở thành phòng kiểm nghiệm cuối cùng

Theo nhiều chuyên gia, để chặn được tình trạng trên giải pháp không chỉ nằm ở việc tăng mức phạt, mà phải chuyển mạnh từ tư duy phát hiện và xử lý sang kiểm soát rủi ro ngay từ nhà máy. Trong đó, doanh nghiệp phải chịu trách nhiệm đến cùng về sản phẩm của mình, còn cơ quan quản lý cần xây dựng hệ thống hậu kiểm dựa trên dữ liệu và mức độ rủi ro.

PHẢI TỰ KIỂM SOÁT TRƯỚC KHI NHÀ NƯỚC KIỂM TRA

Chia sẻ với Thương gia về giải pháp quản lý mỹ phẩm được sản xuất và công bố bởi các doanh nghiệp trong nước, Luật sư Vũ Văn Biên - Giám đốc công ty Luật TNHH An Phước cho rằng: "Đối với doanh nghiệp, bài toán đầu tiên không phải là làm thế nào để tránh bị phạt mà là xây dựng một hệ thống để không sản xuất ra sản phẩm phải thu hồi. Để làm được điều đó, trước hết doanh nghiệp phải tuyệt đối không sản xuất trước khi được cấp Giấy chứng nhận đủ điều kiện. Mọi thay đổi về địa điểm, dây chuyền, người phụ trách, quy trình phải được rà soát theo yêu cầu của pháp luật".

Đồng thời, doanh nghiệp phải xây dựng hệ thống quản lý chất lượng thực chất, từ kiểm soát nguyên liệu đầu vào, nhà cung cấp, công thức, cân chia nguyên liệu, quá trình phối trộn, chiết rót, đóng gói cho đến thành phẩm. Song song đó, doanh nghiệp phải kiểm nghiệm thành phẩm trước khi xuất xưởng và lưu đầy đủ hồ sơ của từng lô. Không thể xem phiếu kiểm nghiệm như một thủ tục hành chính suông để hoàn thiện hồ sơ, Luật sư Vũ Văn Biên tiếp lời.

Luật sư Vũ Văn Biên - Giám đốc công ty Luật TNHH An Phước

Luật sư Vũ Văn Biên nhìn nhận, một vấn đề khác cần được đặc biệt lưu ý là mỹ phẩm gia công. Thực tế, nhiều thương hiệu không trực tiếp sở hữu nhà máy mà thuê đơn vị khác sản xuất. Mô hình này không sai, thậm chí giúp giảm chi phí đầu tư và tạo điều kiện cho doanh nghiệp nhỏ tham gia thị trường.

Nhưng nguy cơ xuất hiện khi doanh nghiệp sở hữu thương hiệu nghĩ rằng "nhà máy chịu trách nhiệm chất lượng, tôi chỉ chịu trách nhiệm thương hiệu". Quan điểm này là chưa chuẩn và không phù hợp với yêu cầu quản lý mỹ phẩm hiện hành, Luật sư Vũ Văn Biên nêu quan điểm.

Luật sư Vũ Văn Biên thông tin, Cục Quản lý Dược từng nhấn mạnh tổ chức, cá nhân chịu trách nhiệm đưa sản phẩm ra thị trường phải chịu trách nhiệm về tính an toàn, chất lượng và hiệu quả của sản phẩm. Đồng thời, doanh nghiệp phải lưu giữ đầy đủ Hồ sơ thông tin sản phẩm (PIF) và xuất trình khi cơ quan chức năng kiểm tra.

Luật sư Vũ Văn Biên thông tin thêm, theo định hướng của Cục Quản lý dược doanh nghiệp thuê gia công cần phải hiểu là họ phải có hệ thống kiểm soát riêng. Doanh nghiệp không thể chỉ kiểm tra giấy phép của nhà máy một lần rồi ký hợp đồng, mà phải kiểm tra điều kiện sản xuất, hồ sơ nguyên liệu, mẫu lưu, quy trình kiểm nghiệm, kết quả từng lô, sự phù hợp giữa công thức thực tế và hồ sơ công bố. Và quan trọng nhất là cần có cơ chế kiểm nghiệm độc lập đối với những sản phẩm có nguy cơ cao. Bên cạnh đó, doanh nghiệp cần coi chi phí kiểm soát chất lượng là chi phí bảo vệ thương hiệu chứ không phải chi phí hành chính.

CẦN XEM XÉT TRÁCH NHIỆM HÌNH SỰ

Với cơ quan quản lý, Luật sư Vũ Văn Biên khuyến nghị cần sớm hoàn thiện quy định về điều kiện sản xuất theo hướng cụ thể, định lượng và thống nhất hơn giữa các địa phương.

Một điểm đáng chú ý là chính Bộ Y tế đã nhận diện việc thiếu danh mục đánh giá thực tế thống nhất và thiếu cơ chế đánh giá định kỳ là bất cập cần được sửa đổi, Luật sư Vũ Văn Biên phân tích.

Do đó, cơ quan quản lý cần xây dựng bộ tiêu chí thanh tra thống nhất toàn quốc, trong đó không chỉ kiểm tra nhà xưởng mà kiểm tra cả hệ thống chất lượng, hồ sơ lô, nguyên liệu, mẫu lưu, quy trình vệ sinh, kiểm nghiệm và truy xuất nguồn gốc. Đồng thời, cần nghiên cứu cơ chế đánh giá định kỳ dựa trên rủi ro đối với các cơ sở sản xuất, đặc biệt là cơ sở từng bị xử phạt hoặc có sản phẩm phải thu hồi Luật sư Vũ Văn Biên đưa ra lời khuyên.

Luật sư Vũ Văn Biên nói thêm: Bên cạnh đó, dữ liệu về giấy chứng nhận đủ điều kiện sản xuất, sản phẩm đã công bố, doanh nghiệp chịu trách nhiệm, cơ sở gia công và các quyết định thu hồi cần được kết nối thành một hệ thống dữ liệu dùng chung. Khi đó, một doanh nghiệp thay đổi địa chỉ, sản xuất tại cơ sở khác hoặc đưa một sản phẩm ra thị trường sẽ khó tách rời khỏi lịch sử tuân thủ của mình.

Theo quan điểm của Luật sư Vũ Văn Biên, một vấn đề nữa cần được nhìn thẳng là tương quan giữa lợi ích kinh tế từ việc vi phạm và chi phí pháp lý phải trả. Nếu một doanh nghiệp có thể thu lợi lớn từ việc đưa hàng ra thị trường, trong khi khi bị phát hiện chỉ chịu tiền phạt hành chính và tiêu hủy một lô hàng, thì mức độ răn đe có thể chưa tương xứng với động cơ vi phạm. Do đó, xử phạt cần đi cùng với việc buộc thu hồi toàn bộ sản phẩm liên quan, truy xuất các lô sản xuất, buộc loại bỏ số lợi bất hợp pháp khi có căn cứ và áp dụng đình chỉ hoạt động đối với vi phạm nghiêm trọng hoặc tái phạm.

Trường hợp có dấu hiệu cố ý sử dụng chất cấm, gian dối về thành phần, tổ chức sản xuất quy mô lớn, gây hậu quả cho người tiêu dùng hoặc có dấu hiệu tội phạm, cần kiên quyết chuyển hồ sơ sang cơ quan công an để xem xét trách nhiệm hình sự theo quy định Pháp luật Hình sự và Luật Xử lý vi phạm hành chính. Đây cũng là hướng mà Cục Quản lý Dược đã nhấn mạnh trong công tác quản lý mỹ phẩm, Luật sư Vũ Văn Biên đề xuất.

PHẢI QUẢN LÝ THEO MỨC ĐỘ RỦI RO

Ở một góc nhìn khác, Luật sư Nguyễn Thị Thúy Kiều - Giám đốc Công ty Luật TNHH Bắc Nam phân tích: Từ thực tế quản lý thị trường mỹ phẩm những năm qua, có thể thấy rõ hạn chế nằm ở cách thức kiểm tra. Nếu cơ quan quản lý chủ yếu lấy mẫu trên thị trường, phát hiện sản phẩm không đạt rồi thu hồi, tiêu hủy thì biện pháp này chỉ có tác dụng xử lý hậu quả nhưng chưa chắc ngăn được nguyên nhân.

Bởi một nhà máy có thể đã sản xuất hàng chục, hàng trăm, hàng nghìn lô sản phẩm trước khi một mẫu bị phát hiện. Do đó, quản lý mỹ phẩm cần chuyển mạnh từ tư duy kiểm tra sản phẩm sang kiểm soát hệ thống sản xuất, Luật sư Nguyễn Thị Thúy Kiều phân tích thêm.

Luật sư Nguyễn Thị Thúy Kiều cho biết, Cục Quản lý Dược đã liên tục yêu cầu các địa phương tăng cường thanh tra, kiểm tra doanh nghiệp sản xuất, kinh doanh mỹ phẩm, trong đó tập trung vào các cơ sở sản xuất chưa đủ điều kiện, sản phẩm chưa có số tiếp nhận phiếu công bố, sản phẩm không rõ nguồn gốc và hoạt động trên sàn thương mại điện tử, mạng xã hội. Cơ quan này đồng thời yêu cầu thu hồi, tiêu hủy mỹ phẩm không đạt chất lượng, không an toàn và chuyển hồ sơ điều tra nếu có dấu hiệu tội phạm.

Có thể nói, đây là hướng đi rất đúng của cơ quan quản lý, nhưng để ngăn chặn hoàn toàn sản phẩm mỹ phẩm được sản xuất "chui" và không đạt chất lượng, chúng ta cần tiến hành một bước nữa, là quản lý theo mức độ rủi ro. Những nhà máy sản xuất sản phẩm dùng cho trẻ em, sản phẩm tiếp xúc với vùng mắt, môi, vùng nhạy cảm hoặc sản phẩm có nguy cơ vi sinh cao cần được xếp vào nhóm giám sát cao hơn. Và doanh nghiệp từng vi phạm chất lượng cũng phải nằm trong diện kiểm tra trọng điểm thay vì sau khi nộp phạt lại trở về trạng thái bình thường như những doanh nghiệp tuân thủ tốt, Luật sư Nguyễn Thị Thúy Kiều bày tỏ quan điểm.

Luật sư Nguyễn Thị Thúy Kiều - Giám đốc Công ty Luật TNHH Bắc Nam

Do đó, Luật sư Nguyễn Thị Thúy Kiều đề xuất: "Một thị trường mỹ phẩm lành mạnh không thể vận hành theo cơ chế doanh nghiệp sản xuất trước, người tiêu dùng sử dụng, cơ quan quản lý phát hiện sau rồi thu hồi. Bởi, người tiêu dùng không có phòng thí nghiệm để biết sản phẩm có đạt chuẩn hay không. Họ chỉ có thể dựa vào thương hiệu, nhãn hàng, thông tin công bố và niềm tin vào hệ thống quản lý".

Luật sư Nguyễn Thị Thúy Kiều nói, khi một lô mỹ phẩm bị phát hiện không đạt chỉ tiêu pH, vi sinh hay khối lượng, thiệt hại không dừng ở giá trị vài nghìn hay vài chục nghìn sản phẩm bị thu hồi. Đó còn là sự suy giảm niềm tin đối với toàn bộ ngành mỹ phẩm trong nước. Do vậy, điều cần thiết lúc này không phải là tạo thêm thật nhiều thủ tục cho doanh nghiệp, mà là tạo ra một hệ thống quản lý có khả năng phân biệt rõ doanh nghiệp tuân thủ và doanh nghiệp cố tình vi phạm. Doanh nghiệp làm đúng phải được tạo điều kiện phát triển. Doanh nghiệp sản xuất “chui”, sản xuất sai công thức hoặc đưa sản phẩm không đạt chất lượng ra thị trường phải chịu chi phí vi phạm đủ lớn.

Chỉ khi trách nhiệm được kéo xuyên suốt từ nguyên liệu – nhà máy – kiểm nghiệm – xuất xưởng – lưu thông – thu hồi, mỹ phẩm Việt Nam mới có thể chuyển từ mô hình hậu kiểm để xử lý sang mô hình kiểm soát chất lượng để phòng ngừa. Và đó cũng là cách bảo vệ người tiêu dùng hiệu quả nhất, chứ đừng để họ trở thành người phát hiện cuối cùng của những sai phạm đáng lẽ phải được ngăn chặn ngay trong nhà máy, Luật sư Nguyễn Thị Thúy Kiều bày tỏ quan điểm.