Mỹ phát hiện loại opioid mới giảm đau mạnh nhưng ít gây nghiện

Một bước tiến mang tính đột phá trong nỗ lực giải quyết cuộc khủng hoảng opioid toàn cầu vừa được các nhà nghiên cứu tại Viện Y tế Quốc gia Mỹ (NIH) công bố. Họ đã phát hiện một hợp chất opioid thế hệ mới có khả năng giảm đau mạnh mẽ nhưng lại loại bỏ được những tác dụng phụ chết người vốn là nỗi ám ảnh của y học hiện đại, như suy hô hấp hay nguy cơ gây nghiện cực cao.

Nghiên cứu này được đăng trên tạp chí danh tiếng Naturengày 2/4, đã gọi tên hợp chất này là DFNZ. Điều thú vị là DFNZ thuộc nhóm nitazene – một lớp opioid tổng hợp vốn từng bị các nhà khoa học "bỏ quên" từ những năm 1950 do lo ngại về hoạt tính quá mạnh của chúng.

DFNZ từng bị các nhà khoa học "bỏ quên" từ những năm 1950 do lo ngại về hoạt tính quá mạnh của chúng. Ảnh minh họa: Neuroscience News

Hành trình tìm ra DFNZ cũng tình cờ và đầy bất ngờ. Ban đầu, nhóm nghiên cứu do Tiến sĩ Michael Michaelides dẫn dắt chỉ tập trung vào một chất có tên FNZ để phục vụ việc nghiên cứu hình ảnh não bộ qua kỹ thuật chụp cắt lớp phát xạ positron (PET).

Tuy nhiên, các nhà khoa học nhận thấy một hiện tượng kỳ lạ: dù FNZ chỉ lưu lại trong não một thời gian rất ngắn, tác dụng giảm đau mà nó mang lại có thể kéo dài tới hàng giờ đồng hồ.

Sau quá trình điều tra kỹ lưỡng, họ xác định được "người hùng" thực sự không phải FNZ, mà là DFNZ - một chất chuyển hóa của nó. DFNZ hoạt động như một chất siêu chủ vận (super agonist) trên thụ thể mu-opioid, mang lại hiệu quả giảm đau vượt trội trong các mô hình thử nghiệm trên động vật.

Điểm khiến DFNZ trở nên thực sự khác biệt so với những loại thuốc giảm đau opioid kinh điển như morphine hay fentanyl là nó mức độ an toàn cực kỳ. Trong khi các loại opioid truyền thống thường gây ức chế hô hấp dẫn đến tử vong nếu sử dụng quá liều, DFNZ lại không hề gây ra tình trạng này. Thậm chí, ở liều điều trị, nó còn giúp tăng nhẹ và duy trì ổn định lượng oxy trong não bộ.

Đáng chú ý hơn, khi thực hiện các thử nghiệm liều lặp lại trên chuột, nhóm nghiên cứu nhận thấy chúng không phát triển tình trạng dung nạp hay lệ thuộc vào thuốc. Các triệu chứng khi cai thuốc ở những cá thể chuột, nếu có, cũng chỉ dừng lại ở mức độ kích thích nhẹ, chẳng hạn như tiếng kêu khi bị chạm vào, thay vì những phản ứng vật vã thường thấy.

Cơ chế tác động đến hệ thống não bộ giải mã khả năng ít gây nghiện của DFNZ được nghiên cứu. Trong các thí nghiệm tự dùng thuốc, dù chuột có dấu hiệu yêu thích DFNZ bằng cách nhấn cần để nhận thuốc, chúng sẽ nhanh chóng từ bỏ hành vi tìm kiếm này ngay khi thuốc được thay thế bằng nước muối.

Phản ứng này hoàn toàn trái ngược với heroin hay fentanyl, nơi các loài động vật vẫn điên cuồng tìm kiếm thuốc dù nguồn cung bị cắt. Các nhà khoa học giải thích rằng, thay vì tạo ra một cơn bùng nổ dopamine tức thời dẫn đến sự lệ thuộc mãnh liệt, DFNZ kích thích sự gia tăng dopamine một cách chậm rãi và ổn định hơn nhiều.

"Việc phát triển một loại thuốc giảm đau hiệu quả cao mà không có những nhược điểm chí mạng sẽ mang lại lợi ích to lớn cho sức khỏe cộng đồng", Bà Nora D. Volkow, Giám đốc Viện Quốc gia về Lạm dụng Ma túy (NIDA) nhận định.

Tiến sĩ Michael Michaelides cũng khẳng định, DFNZ sở hữu một hồ sơ dược lý chưa từng có tiền lệ: dù là một chất siêu chủ vận về hiệu lực giảm đau, nó lại mang đặc tính an toàn tương tự các chất chủ vận một phần (partial agonist). Tiềm năng của DFNZ không chỉ dừng ở việc điều trị các cơn đau cấp tính, đau ung thư hay đau mãn tính, mà nó còn mở ra hướng đi mới trong việc thay thế các liệu pháp điều trị rối loạn khi sử dụng opioid hiện nay.

Dù hiện tại, DFNZ vẫn đang ở giai đoạn thử nghiệm tiền lâm sàng trên động vật, nhóm nghiên cứu đang gấp rút hoàn thiện các thử nghiệm cần thiết để sớm tiến tới thử nghiệm trên cơ thể người.

Nếu thành công, đây sẽ là một bước ngoặt vĩ đại, mang lại hy vọng về một tương lai mà bệnh nhân có thể tiếp cận các liệu pháp giảm đau an toàn, hiệu quả mà không còn phải đánh đổi bằng những rủi ro sức khỏe.