Mỹ thuật Việt Nam: Mở rộng sáng tạo với AI

AI và nghệ thuật truyền thống

Không chỉ tác động đến mỹ thuật đương đại, AI còn tác động trực tiếp đến cả các loại hình nghệ thuật truyền thống, điển hình như sơn mài - lĩnh vực tưởng chừng xa lạ với các công nghệ mới. TS Ngô Việt Hùng (Trường Đại học Mỹ thuật TPHCM) nhận định, việc sáng tác, sản xuất các sản phẩm sơn mài gắn với công nghệ số đang hình thành một “hệ tạo hình lai”, nơi công cụ phi vật chất đã chi phối mạnh tư duy tạo hình.

Khách tham quan Bảo tàng Nghệ thuật Quang San, TPHCM

Trong giai đoạn phác thảo, AI giúp họa sĩ tạo ra nhiều phương án bố cục, tiết kiệm đáng kể vật liệu và công sức. AI còn có thể giả lập nhiều lớp màu với độ chính xác cao, từ đó giúp loại bỏ các sai sót ngay từ đầu. Không chỉ khâu phác thảo, AI đang tham dự trực tiếp, giúp giảm rủi ro kỹ thuật và nâng cao hiệu suất sáng tác như: khả năng điều khiển các công cụ tạo hình chính xác cao như máy khắc laser, máy tạo hình đa vật liệu; dự báo thời gian khô của sơn hoặc mô phỏng các kết quả sau khi mài (trong sản xuất sản phẩm sơn mài)…

Tuy nhiên, với việc ứng dụng AI dần trở nên phổ biến, phác thảo được tạo ra quá nhanh, thời gian suy ngẫm - vốn là phần quan trọng của sáng tạo, ngày càng bị rút ngắn. Người nghệ sĩ dễ rơi vào trạng thái chỉ hướng tới chọn lựa phương án có sẵn, thay vì phải tự sáng tạo ý tưởng.

Thực tế, điều này đang xảy ra với những nhà sáng tạo sản phẩm thị giác, và sự bùng nổ hình ảnh do AI tạo ra đã làm loãng chuẩn thẩm mỹ cộng đồng, làm mờ ranh giới giữa tác phẩm sáng tạo nghệ thuật với sản phẩm công nghiệp từ công nghệ.

Mở hướng phát triển

Theo họa sĩ Nguyễn Duy Nhựt (Đại học Mỹ thuật TPHCM), với ưu thế dễ dùng, tốc độ nhanh và chi phí thấp, AI đang tạo sức hút lớn, đặc biệt với nghệ sĩ trẻ. Nhiều người ví AI như một “phòng thí nghiệm mở”, nơi ý tưởng vừa hình thành đã có thể nhanh chóng hiển thị thành hình ảnh. Việc ứng dụng rộng rãi AI cũng làm nảy sinh không ít vấn đề đối với mỹ thuật Việt Nam.

Theo nhiều nghệ sĩ, các vấn đề này chủ yếu thể hiện ở 3 phương diện: khung pháp lý hiện còn thiếu và chưa theo kịp thực tiễn; khoảng trống về tri thức và nhân lực khi các cơ sở đào tạo hầu như theo hình thức cũ; vấn đề đạo đức và bản quyền, việc phân biệt quyền và nghĩa vụ, cơ chế bảo vệ quyền lợi người sáng tạo còn chưa rõ ràng.

Để AI trở thành động lực thay vì rủi ro, họa sĩ Nguyễn Duy Nhựt cho rằng, mỹ thuật Việt Nam cần cách tiếp cận có hệ thống trên 3 trụ cột. Về giáo dục, AI nên được đưa vào chương trình đào tạo mỹ thuật một cách bài bản, không chỉ ở kỹ năng sử dụng mà còn ở tư duy hình ảnh và tư duy phản biện công nghệ.

Về chính sách, cần sớm hoàn thiện khung pháp lý liên quan quyền tác giả, quản lý dữ liệu và tính minh bạch của hệ thống AI; đồng thời có cơ chế hỗ trợ các dự án nghệ thuật - công nghệ mang bản sắc Việt Nam. Về ứng dụng, nghệ sĩ nên xem AI là đối tác tri thức để thử nghiệm và mở rộng khả năng tưởng tượng, nhưng vẫn phải giữ vai trò định hướng, bảo đảm “tính người” trong sáng tạo.

TỊNH UYỂN