Mỹ trước bài toán giảm tốc cuộc đua AI

Khi chính ngành AI muốn giảm tốc

Cuối tuần qua, Tổng thống Donald Trump tiếp tục bảo vệ cách tiếp cận hạn chế can thiệp sâu vào ngành AI. Ông thừa nhận có thể cần những “hàng rào an toàn”, nhưng cho rằng chính sách không nên được xây dựng chủ yếu dựa trên những nguy cơ chưa chắc xảy ra.

Cuộc tranh luận về AI tại Mỹ đang nóng lên khi chính các doanh nghiệp công nghệ hàng đầu kêu gọi giảm tốc. Ảnh: Reuters

Quan điểm này phản ánh khó khăn mà Washington đang phải xử lý. AI phát triển với tốc độ rất nhanh và liên tục mở rộng ứng dụng trong y học, nghiên cứu khoa học, năng lượng, sản xuất và nhiều lĩnh vực khác. Cùng lúc, khả năng đánh giá và kiểm soát những rủi ro đi kèm lại khó theo kịp tốc độ thay đổi của công nghệ.

Đáng chú ý hơn, lời kêu gọi thận trọng giờ đây xuất hiện ngay trong giới phát triển AI. Giám đốc điều hành Anthropic Dario Amodei kêu gọi các công ty hàng đầu cân nhắc giảm tốc độ phát triển những mô hình tiên tiến để các biện pháp an toàn có thêm thời gian bắt kịp. Sam Altman của OpenAI và Elon Musk cũng từng nhấn mạnh nhu cầu kiểm soát tốt hơn những hệ thống AI ngày càng mạnh.

Cuộc tranh luận được chú ý hơn sau khi nhà nghiên cứu Jacob Coxon rời Anthropic và cảnh báo rằng năng lực của AI đang tiến nhanh hơn khả năng kiểm soát những rủi ro phát sinh. Những cảnh báo như vậy khiến vấn đề không còn đơn thuần là nên phát triển AI nhanh hay chậm, mà là liệu năng lực quản trị có theo kịp năng lực công nghệ hay không.

Một mô hình mới có thể được phát triển trong vài tháng, trong khi việc xây dựng tiêu chuẩn kỹ thuật, hoàn thiện phương pháp kiểm định và ban hành quy định thường mất nhiều thời gian hơn. Nếu khoảng cách này tiếp tục mở rộng, cơ quan quản lý sẽ dễ rơi vào thế chạy theo những thay đổi đã xảy ra.

Tuy vậy, yêu cầu giảm tốc cũng đặt doanh nghiệp trước một lựa chọn khó. Một công ty có thể tăng thời gian kiểm thử hoặc trì hoãn tung ra mô hình mới, nhưng nếu các đối thủ vẫn tiếp tục đầu tư, mở rộng năng lực tính toán và nhanh chóng đưa sản phẩm ra thị trường, bên lựa chọn thận trọng có thể chịu bất lợi về thị phần, nhân lực và công nghệ.

Chính áp lực cạnh tranh đó khiến một số lãnh đạo ngành AI muốn có những quy tắc áp dụng rộng hơn thay vì chỉ dựa vào cam kết tự nguyện của từng doanh nghiệp. Nếu các công ty lớn đều phải đáp ứng một số tiêu chuẩn về kiểm thử an toàn, đánh giá năng lực mô hình hay báo cáo sự cố, doanh nghiệp sẽ bớt lo bị bất lợi chỉ vì dành nhiều nguồn lực hơn cho kiểm soát rủi ro.

Khuôn khổ như vậy, dù vậy, cũng phải tránh trở thành rào cản gia nhập thị trường. Những yêu cầu quá phức tạp hoặc quá tốn kém có thể giúp các tập đoàn lớn củng cố lợi thế vì họ có đủ nguồn lực để tuân thủ, trong khi doanh nghiệp nhỏ và các nhóm nghiên cứu mới khó theo kịp.

Bài toán quản lý AI vì thế gắn trực tiếp với khả năng duy trì cạnh tranh và đổi mới. Quy định nếu quá lỏng có thể khiến rủi ro bị xem nhẹ, nhưng quy định được thiết kế quá nặng cũng có thể làm thu hẹp chính hệ sinh thái mà nhà quản lý muốn bảo vệ.

Tìm hàng rào an toàn mà không bóp nghẹt đổi mới

Tại Washington, tranh luận hiện tập trung nhiều hơn vào phạm vi và cách thức quản lý. Việc áp dụng một bộ quy định chung cho mọi hệ thống AI ngày càng được xem là khó khả thi, bởi mức độ rủi ro giữa các ứng dụng rất khác nhau.

Những hệ thống có khả năng hỗ trợ phát triển vũ khí sinh học, thực hiện tấn công mạng phức tạp hoặc vận hành các hạ tầng quan trọng mà thiếu giám sát phù hợp có thể cần được kiểm tra chặt hơn. Những ứng dụng có mức rủi ro thấp hơn có thể chịu yêu cầu nhẹ hơn để không làm tăng chi phí đổi mới một cách không cần thiết.

Cách tiếp cận theo mức độ rủi ro cũng phần nào giải quyết hạn chế cố hữu của luật công nghệ. Thay vì cố dự báo mọi dạng AI có thể xuất hiện, cơ quan quản lý có thể tập trung vào những nguyên tắc có khả năng duy trì lâu hơn, như kiểm thử các mô hình mạnh trước khi triển khai, báo cáo các rủi ro nghiêm trọng, duy trì cơ chế giám sát của con người và chuẩn bị phương án xử lý sự cố.

Nhà Trắng đang xem xét nhiều lựa chọn liên quan tới những trường hợp một mô hình AI có thể gây hậu quả nghiêm trọng. Tuy nhiên, chính quyền ông Trump vẫn thiên về việc để doanh nghiệp chịu phần lớn trách nhiệm đối với an toàn. Cố vấn AI của Nhà Trắng David Sacks cho rằng các công ty muốn thận trọng hơn hoàn toàn có thể tự điều chỉnh tốc độ phát triển mà không cần chờ chính phủ can thiệp.

Cách tiếp cận này giúp tránh nguy cơ các quy định cứng nhắc nhanh chóng trở nên lỗi thời. Vấn đề nằm ở chỗ các cam kết tự nguyện có thể yếu đi khi doanh nghiệp đồng thời chịu sức ép từ nhà đầu tư, khách hàng và đối thủ cạnh tranh.

Ngay cả một công ty nhận thức rõ rủi ro cũng khó kéo dài thời gian kiểm thử nếu điều đó đồng nghĩa với việc đối thủ giành thị trường trước. Khi động lực thương mại đẩy doanh nghiệp theo hướng phát triển nhanh hơn, cơ chế tự điều chỉnh có thể không đủ để giải quyết những rủi ro mang tính toàn ngành.

Bởi vậy, tranh luận tại Mỹ ngày càng xoay quanh việc xác định mức can thiệp phù hợp. Một khuôn khổ quá lỏng có thể khiến các biện pháp an toàn luôn đi sau công nghệ. Ngược lại, quy định quá cứng có thể khóa doanh nghiệp vào những tiêu chuẩn nhanh chóng lỗi thời và hạn chế khả năng thử nghiệm các ứng dụng mới.

Một hướng đi được nhắc tới là để chính phủ đặt ra các yêu cầu tối thiểu đối với những mô hình có rủi ro cao, trong khi doanh nghiệp chịu trách nhiệm kiểm thử và báo cáo, còn tiêu chuẩn kỹ thuật được điều chỉnh theo sự phát triển của công nghệ.

Cách làm này chỉ hiệu quả khi có đủ năng lực đánh giá độc lập. Nếu cơ quan quản lý chủ yếu dựa vào thông tin do chính doanh nghiệp cung cấp, việc xác định một mô hình an toàn đến đâu sẽ rất khó. Các phòng thí nghiệm độc lập, giới học thuật và cơ quan chuyên môn do đó có thể giữ vai trò lớn hơn trong kiểm tra mô hình và xây dựng những tiêu chuẩn chung.

Cuộc tranh luận về AI tại Mỹ đang dần rời khỏi cách đặt vấn đề đơn giản giữa phát triển và kiểm soát. Thách thức thực tế hơn là tìm ra cơ chế cho phép công nghệ tiếp tục tiến nhanh ở những lĩnh vực đem lại lợi ích rõ ràng, đồng thời tạo đủ thời gian và công cụ để nhận diện những rủi ro nghiêm trọng trước khi chúng vượt khỏi khả năng xử lý.

Điểm cân bằng này sẽ không cố định, bởi chính năng lực của AI vẫn đang thay đổi nhanh chóng. Điều Washington phải tìm kiếm vì thế không hẳn là một bộ quy tắc hoàn chỉnh ngay từ đầu, mà là một cơ chế quản lý đủ linh hoạt để điều chỉnh cùng công nghệ, nhưng cũng đủ chặt để doanh nghiệp không thể coi an toàn chỉ là lựa chọn tự nguyện.