Nâng cao năng lực quản trị nguồn nước hồ Dầu Tiếng trước thách thức El Nino

Trước áp lực gia tăng từ biến đổi khí hậu và nguy cơ El Nino trong năm 2027, hồ Dầu Tiếng đang từng bước đổi mới phương thức quản lý, vận hành theo hướng hiện đại, dựa trên dữ liệu và dự báo, bảo đảm nguồn nước phục vụ sản xuất, sinh hoạt và phát triển kinh tế-xã hội khu vực Đông Nam Bộ.

Hồ Dầu Tiếng giữ vai trò quan trọng trong bảo đảm an ninh nguồn nước khu vực Đông Nam Bộ. (Ảnh: MAI TẠO)

Hồ Dầu Tiếng giữ vai trò quan trọng trong bảo đảm an ninh nguồn nước khu vực Đông Nam Bộ. (Ảnh: MAI TẠO)

Quản trị nguồn nước từ dữ liệu và công nghệ

Với diện tích mặt nước khoảng 27.000ha, dung tích thiết kế 1,58 tỷ m³, hồ Dầu Tiếng là một trong những công trình thủy lợi lớn nhất cả nước, giữ vai trò đặc biệt quan trọng trong bảo đảm an ninh nguồn nước cho Tây Ninh, Thành phố Hồ Chí Minh và khu vực Đông Nam Bộ. Công trình phục vụ tưới cho gần 120.000ha đất sản xuất nông nghiệp, đồng thời cung cấp nước cho sinh hoạt, công nghiệp và nhiều nhu cầu dân sinh khác.

Trong bối cảnh nhu cầu sử dụng nước ngày càng tăng, trong khi nguồn nước chịu tác động rõ nét của biến đổi khí hậu, công tác quản lý, vận hành hồ chứa không còn chỉ dừng ở việc theo dõi mực nước và điều tiết theo kế hoạch. Yêu cầu đặt ra là phải nắm bắt kịp thời diễn biến thời tiết, lượng mưa, dòng chảy trên lưu vực để có thể dự báo khả năng nguồn nước, chủ động xây dựng phương án vận hành phù hợp.

Tại hồ Dầu Tiếng, Công ty TNHH MTV Khai thác Thủy lợi Miền Nam đã từng bước đưa công nghệ số vào công tác quản lý, khai thác công trình. Đáng chú ý là việc ứng dụng AI trong phân tích lượng mưa, mô phỏng và tính toán lưu lượng nước có khả năng đổ về hồ.

Cán bộ kỹ thuật theo dõi dữ liệu quan trắc, giám sát và điều hành vận hành hồ Dầu Tiếng thông qua hệ thống công nghệ số. (Ảnh: MAI TẠO)

Cán bộ kỹ thuật theo dõi dữ liệu quan trắc, giám sát và điều hành vận hành hồ Dầu Tiếng thông qua hệ thống công nghệ số. (Ảnh: MAI TẠO)

Thay vì chủ yếu dựa vào số liệu quan trắc thủ công và các bản tin dự báo thời tiết trên diện rộng, đơn vị đã lắp đặt các trạm đo mưa tự động tại nhiều vị trí trên lưu vực. Dữ liệu thu thập được tích hợp vào phần mềm, kết hợp công cụ AI để phân tích, đánh giá diễn biến nguồn nước. Qua đó, cán bộ chuyên môn có thêm cơ sở dự báo lượng nước đến hồ, tính toán khả năng tích trữ và xây dựng phương án điều tiết xả nước.

Bà Bùi Thị Thúy Hằng, Phó Phòng Quản lý Khai thác Công trình Thủy lợi, Chi nhánh Dầu Tiếng-Phước Hòa cho biết, trước đây công tác điều hành phụ thuộc khá nhiều vào quan trắc thủ công và các bản tin dự báo thời tiết. Việc thu thập, tổng hợp thông tin có độ trễ nhất định, trong khi vận hành hồ chứa đòi hỏi dữ liệu phải được cập nhật thường xuyên để kịp thời đưa ra quyết định.

Việc ứng dụng công nghệ giúp rút ngắn thời gian xử lý thông tin, nâng cao khả năng theo dõi diễn biến lượng mưa và dòng chảy trên lưu vực, hạn chế tình trạng bị động khi nguồn nước biến động nhanh.

Cùng với AI, hệ thống SCADA được đưa vào giám sát các thông số trong quá trình quản lý, vận hành công trình. Hệ thống từng bước kết nối dữ liệu từ các trạm quan trắc, phục vụ theo dõi mực nước hồ, diễn biến nguồn nước, chất lượng nước tại các nhánh sông, suối và tình hình mực nước khu vực hạ du.

Theo ông Nguyễn Hữu Mạnh, Giám đốc Chi nhánh Dầu Tiếng-Phước Hòa, việc đưa SCADA vào vận hành giúp tăng cường khả năng giám sát, theo dõi nguồn nước và chất lượng nước từ các nhánh sông, suối đổ về hồ. Đây cũng là bước đi cụ thể trong khai thác dữ liệu, gắn chuyển đổi số với yêu cầu quản lý, vận hành công trình theo định hướng tại Nghị quyết 57.

Không chỉ thay đổi phương thức giám sát, ứng dụng công nghệ còn góp phần nâng cao hiệu quả tổ chức nhân lực. Từ 17 nhân sự tham gia công tác quản lý, vận hành tại Phòng Quản lý Khai thác, sau khi áp dụng tự động hóa và sắp xếp lại bộ máy, số lượng nhân sự giảm còn 12 người. Việc tinh gọn được hỗ trợ bởi hệ thống công nghệ, góp phần nâng cao hiệu quả và tính chính xác trong xử lý công việc.

Tuy nhiên, chuyển đổi số trong quản trị nguồn nước không chỉ là đầu tư thiết bị hay phần mềm. Theo định hướng đến năm 2030, đơn vị dự kiến tiếp tục nâng cấp hệ thống máy chủ có năng lực xử lý dữ liệu lớn, bổ sung các trạm quan trắc tự động ở khu vực thượng nguồn, mở rộng khả năng đo mực nước, lưu lượng dòng chảy và chất lượng nước. Cùng với đó là yêu cầu chuẩn hóa, kết nối cơ sở dữ liệu, bảo đảm thông tin được khai thác hiệu quả trong quá trình ra quyết định.

Sáu kịch bản ứng phó nguy cơ El Nino

Nếu công nghệ giúp nâng cao năng lực dự báo thì các kịch bản vận hành chính là cơ sở để chuyển hóa dữ liệu thành hành động cụ thể. Đây là yêu cầu cấp thiết trong bối cảnh nguy cơ El Nino xuất hiện vào cuối năm 2026 và năm 2027 có thể làm suy giảm lượng mưa, dòng chảy về hồ, ảnh hưởng đến khả năng tích nước và cấp nước trong mùa khô.

Trước tình hình đó, Công ty TNHH MTV Khai thác Thủy lợi Miền Nam đã xây dựng sáu kịch bản vận hành hồ Dầu Tiếng trong giai đoạn từ tháng 9 đến tháng 12/2026. Các phương án được tính toán theo những giả định khác nhau về lượng nước đến hồ và nhu cầu sử dụng, nhằm chủ động điều chỉnh phương thức điều hành theo từng diễn biến thực tế.

Trong bốn kịch bản đầu, đơn vị tính toán lượng nước đến hồ theo các mức suy giảm khác nhau so với trung bình nhiều năm. Có phương án giả định lượng nước tháng 9 tương đương trung bình nhiều năm, nhưng tháng 10 giảm 20%, tháng 11 giảm 15%. Các phương án còn lại lần lượt tính đến mức suy giảm thấp hơn hoặc lượng nước đến hồ đã giảm ngay từ tháng 9.

Đáng chú ý, trong những tình huống nguồn nước suy giảm, phương án chuyển nước từ hồ Phước Hòa về hồ Dầu Tiếng được tính toán nhằm bổ sung nguồn dự trữ, góp phần cân đối nhu cầu cấp nước cho toàn hệ thống. Đây là giải pháp quan trọng để tăng khả năng điều phối giữa các công trình thủy lợi, giảm áp lực lên lượng nước tích trữ tại hồ.

Hai kịch bản còn lại được xây dựng cho tình huống hạn hán nghiêm trọng hơn, lấy lưu lượng nước đến hồ trong các năm cực đoan 2004 và 2005 làm cơ sở tính toán. Nếu diễn biến nguồn nước tương tự những năm này, mực nước hồ có thể xuống thấp, buộc đơn vị phải chuyển sang phương thức cấp nước phân đoạn, phân vùng và luân phiên khẩn cấp; đồng thời kiểm soát chặt chẽ nhu cầu khai thác, sử dụng nước.

Theo ông Trần Quang Hùng, Giám đốc Công ty TNHH MTV Khai thác Thủy lợi Miền Nam, việc xây dựng sáu kịch bản từ sớm giúp đơn vị có cơ sở chủ động ứng phó với các tình huống thời tiết bất lợi, thay vì chỉ điều chỉnh phương án khi thiếu nước đã xảy ra.

Đến cuối tháng 10/2026, mực nước hồ Dầu Tiếng cơ bản bám sát tiến độ tích nước theo kế hoạch. Công ty phấn đấu đến ngày 31/12/2026 đưa mực nước hồ đạt cao trình thiết kế, tạo nguồn dự trữ phục vụ sản xuất và sinh hoạt trong mùa khô năm 2027.

Bên cạnh việc chủ động tích nước, yêu cầu đặt ra là phải phân phối nguồn nước hợp lý giữa các khu vực và đối tượng sử dụng. Trong đó, hồ Dầu Tiếng vừa phải đáp ứng nhu cầu tưới tiêu, sinh hoạt, công nghiệp, vừa duy trì dòng chảy môi trường sau đập xuống hạ lưu sông Sài Gòn, góp phần đẩy mặn, bảo vệ chất lượng nước và hệ sinh thái.

Ở khâu phân phối, đơn vị khuyến cáo các địa phương và người dân thay thế dần phương thức tưới tràn truyền thống bằng tưới phân đoạn, phân vùng. Theo phương án đề xuất, hệ thống được chia thành ba vùng tưới, tổ chức luân phiên bảy ngày, từ cuối kênh lên đầu kênh, qua đó hạn chế cấp nước dàn trải, giảm thất thoát và phù hợp hơn với khả năng cấp nước của hệ thống.

Cùng với đó, người dân cần chủ động nạo vét kênh mương nội đồng, gia cố bờ bao, tận dụng ao, hồ nhỏ để tích trữ nước; điều chỉnh lịch thời vụ, cơ cấu cây trồng và áp dụng phương pháp tưới tiết kiệm, nhất là tại những khu vực có nguy cơ thiếu nước.

Theo Luật Tài nguyên nước năm 2023, việc điều hòa, phân phối tài nguyên nước phải căn cứ vào quy hoạch, kịch bản nguồn nước, hiện trạng và nhu cầu khai thác, sử dụng, đồng thời tính đến tác động của biến đổi khí hậu. Khi xảy ra hạn hán, thiếu nước, việc phân phối phải bảo đảm thứ tự ưu tiên, trước hết là nhu cầu nước sinh hoạt.

Thực tế tại hồ Dầu Tiếng cho thấy, bảo đảm an ninh nguồn nước không chỉ phụ thuộc vào dung tích hồ hay khả năng tích trữ, mà còn đòi hỏi năng lực dự báo, điều hành và phối hợp đồng bộ giữa các công trình, địa phương và người sử dụng nước. Kết hợp công nghệ số với các kịch bản vận hành linh hoạt sẽ góp phần chuyển công tác quản lý từ ứng phó bị động sang chủ động kiểm soát rủi ro, sử dụng hiệu quả từng nguồn nước, phục vụ phát triển bền vững khu vực Đông Nam Bộ.

Thu Hà - Anh Trường

Nguồn Nhân Dân: https://nhandan.vn/nang-cao-nang-luc-quan-tri-nguon-nuoc-ho-dau-tieng-truoc-thach-thuc-el-nino-post1002264.html