Nâng cao tính sẵn sàng của kế toán viên trong áp dụng chuẩn mực kế toán công Việt Nam

Tuy nhiên, hiệu quả triển khai không chỉ phụ thuộc vào khuôn khổ pháp lý mà còn gắn liền với năng lực, nhận thức và sự sẵn sàng thay đổi của đội ngũ kế toán viên, cùng sự hỗ trợ từ lãnh đạo các đơn vị công.

Nghiên cứu của tác giả thuộc Đại học Kinh tế Thành phố Hồ Chí Minh (UEH) tập trung xác định các nhân tố tác động đến mức độ sẵn sàng áp dụng chuẩn mực kế toán công tại Việt Nam, qua đó đề xuất những hàm ý phục vụ công tác quản lý, đào tạo và tổ chức triển khai trong thực tiễn.

Tính cấp thiết của nghiên cứu

Trong quá trình cải cách tài chính công, nâng cao hiệu quả quản lý ngân sách, tăng cường công khai, minh bạch và cải thiện chất lượng thông tin tài chính là những yêu cầu quan trọng đối với các đơn vị thuộc khu vực công. Bên cạnh nhiệm vụ quản lý và sử dụng ngân sách, các đơn vị công còn thực hiện hoạt động theo chức năng và nhiệm vụ được giao. Vì vậy, thông tin kế toán cần phản ánh đầy đủ, chính xác và kịp thời tình hình tài chính, đồng thời đáp ứng yêu cầu quản lý, giám sát và ra quyết định.

Ảnh minh họa do AI tạo

Quá trình hội nhập sâu rộng vào nền kinh tế quốc tế cũng đặt ra yêu cầu Việt Nam từng bước xây dựng hệ thống kế toán khu vực công phù hợp với thông lệ quốc tế. Việc thiết lập các nguyên tắc và yêu cầu chung đối với báo cáo tài chính khu vực công có ý nghĩa quan trọng trong việc nâng cao khả năng so sánh, tính minh bạch và độ tin cậy của thông tin. Đây cũng là cơ sở để nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước, tăng cường trách nhiệm giải trình và hướng đến một nền tài chính quốc gia an toàn, bền vững.

Trong bối cảnh đó, Bộ Tài chính đã quan tâm đến việc cải cách và hoàn thiện hệ thống pháp luật về kế toán khu vực công. Việc xây dựng và ban hành Hệ thống Chuẩn mực kế toán công Việt Nam, viết tắt là VPSAS, phù hợp với điều kiện trong nước và thông lệ quốc tế là cần thiết nhằm xác định rõ đối tượng, phạm vi, quy trình và nội dung thông tin của báo cáo tài chính khu vực công. Qua đó, thông tin được cung cấp đầy đủ, kịp thời, chính xác và minh bạch hơn.

Tuy nhiên, khuôn khổ pháp lý và chuyên môn chỉ có thể phát huy hiệu quả khi người trực tiếp thực hiện có khả năng tiếp cận, thấu hiểu và vận dụng chuẩn mực vào công việc. Quá trình này chịu ảnh hưởng bởi nhận thức về lợi ích, bất lợi và thách thức của chuẩn mực, mức độ hiểu biết của kế toán viên, sự hỗ trợ của nhà quản lý và điều kiện chuẩn bị của đơn vị. Vì vậy, việc xác định các nhân tố tác động đến tính sẵn sàng của kế toán viên trong bối cảnh các đơn vị công là cần thiết, góp phần cung cấp cơ sở cho công tác đào tạo, quản lý và tổ chức triển khai VPSAS tại Việt Nam.

Nhận thức cần được hình thành từ nhiều chủ thể

Chuẩn mực kế toán công Việt Nam liên quan đến đội ngũ kế toán viên và các bên liên quan 

Kết quả nghiên cứu cho thấy, nhận thức về VPSAS không chỉ cần xuất phát từ đội ngũ kế toán viên mà còn từ ban lãnh đạo đơn vị công và các bên có liên quan đến hệ thống kế toán, tài chính công. Mỗi nhóm chủ thể giữ một vai trò khác nhau trong quá trình triển khai. Ban lãnh đạo quyết định chủ trương, phân bổ nguồn lực và tổ chức thực hiện; kế toán viên là người trực tiếp tiếp cận và vận dụng chuẩn mực; trong khi các cơ quan và bên liên quan tham gia hướng dẫn, giám sát hoặc sử dụng thông tin kế toán. Nhận thức về chuẩn mực cũng cần được điều chỉnh phù hợp với loại hình hoạt động, chức năng và từng phần hành kế toán của đơn vị.

Các tổ chức công tại Việt Nam nhận thấy việc áp dụng chuẩn mực kế toán công có thể nâng cao độ tin cậy của thông tin tài chính và các thông tin có liên quan, qua đó củng cố niềm tin của các bên sử dụng thông tin. Đây cũng là cơ sở để các cấp có thẩm quyền xem xét việc hỗ trợ, cung cấp và phân bổ nguồn vốn, kinh phí phù hợp với chức năng, nhiệm vụ của từng đơn vị.

Những thách thức và bất lợi khi áp dụng VPSAS

Khi chuẩn bị áp dụng VPSAS, kế toán viên trong các đơn vị công có thể gặp nhiều trở ngại liên quan đến ngôn ngữ, nội dung khoa học, yêu cầu chuyên môn và khả năng vận dụng chuẩn mực vào từng lĩnh vực cụ thể của các bộ, ngành và cơ quan khác nhau.

Bên cạnh đó, quá trình áp dụng có thể phát sinh những bất lợi mang tính khách quan và chủ quan. Nếu người thực hiện chưa hiểu đầy đủ hoặc diễn giải chưa đúng chuẩn mực trong bối cảnh hoạt động của đơn vị, thông tin kế toán có thể chưa phản ánh chính xác nội dung của tổ chức. Sự khác biệt trong cách hiểu và vận dụng giữa các ngành cũng có thể ảnh hưởng đến tính đồng bộ, trong khi kết quả áp dụng chưa đạt được mức độ kiểm soát như kỳ vọng.

Kết quả nghiên cứu cho thấy khi ban lãnh đạo nhận thức rõ hơn về những nội dung khó hiểu, khó khăn và trở ngại trong quá trình áp dụng VPSAS, mức độ sẵn sàng của tổ chức có thể bị tác động theo chiều hướng giảm. Điều này cho thấy việc nhận diện thách thức cần đi kèm với các biện pháp hỗ trợ phù hợp, tránh để những khó khăn trở thành rào cản đối với quá trình triển khai.

Vai trò của nhà quản lý và sự chuẩn bị của đơn vị

Từ góc độ quản lý, nghiên cứu cho thấy lãnh đạo đơn vị cần có thái độ tích cực và chủ động trong quá trình triển khai VPSAS. Sự hỗ trợ của nhà quản lý cần được thể hiện thông qua việc bố trí nhân lực, bảo đảm nguồn lực tài chính và ban hành các thông báo nội bộ thể hiện rõ chủ trương ủng hộ những thay đổi do Nhà nước đề xuất liên quan đến việc áp dụng chuẩn mực.

Bên cạnh đó, đơn vị cần chủ động chuẩn bị nguồn lực, nâng cao năng lực của người thực hiện và tăng cường nhận thức, hiểu biết về các yêu cầu của VPSAS. Trong hoạt động thường xuyên, các đơn vị cũng cần cập nhật các chuẩn mực hiện hành và theo dõi những dự thảo đang được chuẩn bị ban hành. Việc tiếp cận từ sớm sẽ giúp đội ngũ kế toán có thêm thời gian tìm hiểu, chuẩn bị và thích ứng với những thay đổi trong quá trình áp dụng VPSAS.

Đóng góp và hàm ý chính sách

Về mặt học thuật, nghiên cứu làm rõ mối quan hệ giữa sự hỗ trợ của ban lãnh đạo và mức độ sẵn sàng áp dụng chuẩn mực kế toán công. Đây là mối quan hệ chưa được xem xét đầy đủ trong các nghiên cứu trước, qua đó bổ sung cơ sở lý luận cho việc phân tích tính sẵn sàng trong lĩnh vực kế toán. Việc vận dụng kết hợp lý thuyết thể chế và lý thuyết đại diện cũng góp phần giải thích rõ hơn vai trò của môi trường thể chế và nhà quản lý đối với quá trình chuẩn bị, tiếp nhận và triển khai những thay đổi về kế toán trong tổ chức.

Bên cạnh đó, nghiên cứu kế thừa thang đo mức độ sẵn sàng của Guerreiro và cộng sự năm 2008. Đây là thang đo chưa được kiểm định phổ biến trong các nghiên cứu trước. Việc tiếp tục phát triển và vận dụng thang đo trong nghiên cứu tạo cơ sở để các công trình tiếp theo kế thừa, điều chỉnh và kiểm định đối với những nhóm đối tượng hoặc loại hình đơn vị khác nhau.

Từ kết quả nghiên cứu, các bộ, ngành và cơ quan nhà nước có liên quan trong lộ trình công bố và triển khai VPSAS cần đẩy mạnh truyền thông về những lợi ích của việc áp dụng chuẩn mực. Nội dung tuyên truyền cần giúp các tổ chức công nhận thức rõ hơn vai trò của VPSAS trong việc nâng cao độ tin cậy của thông tin, tăng hiệu quả hoạt động và tạo cơ sở thuận lợi cho việc xem xét, hỗ trợ và phân bổ các nguồn kinh phí phù hợp. Qua đó, nhận thức về lợi ích của VPSAS được củng cố, góp phần nâng cao mức độ sẵn sàng áp dụng tại các tổ chức công ở Việt Nam.