Nâng chuẩn hạ tầng, củng cố sức hấp dẫn của thị trường chứng khoán

* PV: Sau bước tiến về nâng hạng, đâu là những vấn đề thị trường chứng khoán Việt Nam cần ưu tiên cải thiện để củng cố sức hấp dẫn? Theo ông, chất lượng doanh nghiệp niêm yết và tính minh bạch cần được nâng lên như thế nào để đáp ứng yêu cầu của nhà đầu tư tổ chức?

Ông Lương Duy Phước: Nâng hạng là một bước tiến quan trọng, nhưng để giữ được dòng vốn sau nâng hạng, thị trường cần tiếp tục cải thiện cả “phần cứng” lẫn “phần mềm”. Về hạ tầng, việc triển khai cơ chế đối tác bù trừ trung tâm (CCP), hoàn thiện hệ thống thanh toán - bù trừ và tháo gỡ các vướng mắc trong tiếp cận thị trường của nhà đầu tư nước ngoài là những việc cần được ưu tiên. Khung pháp lý cũng cần theo kịp sự phát triển của công nghệ tài chính, dữ liệu và AI.

Ông Lương Duy Phước

Một vấn đề khác là chất lượng hàng hóa. Việt Nam vẫn cần thêm những doanh nghiệp quy mô lớn, có nền tảng tài chính tốt và đủ khả năng tăng trưởng dài hạn để tạo thêm lựa chọn cho các quỹ đầu tư. Cổ phần hóa, thoái vốn nhà nước gắn với niêm yết sẽ là một nguồn cung đáng kể nếu được triển khai thực chất. Tuy nhiên, với nhà đầu tư tổ chức, quy mô doanh nghiệp chỉ là điều kiện ban đầu. Khả năng tạo lợi nhuận bền vững, hiệu quả sử dụng vốn, chất lượng dòng tiền và kỷ luật phân bổ vốn mới là những yếu tố quyết định doanh nghiệp có thực sự hấp dẫn hay không.

Minh bạch cũng cần được nhìn ở tiêu chuẩn cao hơn việc “đủ hồ sơ công bố”. Các doanh nghiệp muốn thu hút dòng vốn tổ chức cần chủ động hơn trong việc giải thích chiến lược, triển vọng kinh doanh, kế hoạch vốn và các yếu tố có thể tác động đến định giá. Công bố thông tin bằng tiếng Anh, chất lượng hoạt động IR, tính độc lập của Hội đồng quản trị và quyền lợi cổ đông thiểu số đều cần được cải thiện. Cùng với đó, việc xử lý nghiêm thao túng, giao dịch nội gián và gian lận báo cáo tài chính là yếu tố quan trọng để xây dựng niềm tin. Sau nâng hạng, tiêu chuẩn của thị trường sẽ không còn chỉ nằm ở việc có thêm bao nhiêu dòng vốn, mà còn ở việc các doanh nghiệp có đủ chất lượng để giữ được dòng vốn đó hay không.

* PV: Cơ quan quản lý dự kiến hoàn tất chuyển toàn bộ cổ phiếu niêm yết từ HNX sang HOSE trong năm 2026, đồng thời nghiên cứu phân bảng cổ phiếu theo quy mô, khả năng tiếp cận của nhà đầu tư nước ngoài, tỷ lệ cổ phiếu tự do giao dịch và trạng thái cổ phiếu. Theo ông, việc sắp xếp này sẽ tác động thế nào đến thanh khoản và khả năng thu hút dòng vốn? Cần lưu ý gì để quá trình chuyển đổi diễn ra thông suốt và giúp nhà đầu tư lựa chọn cổ phiếu phù hợp?

Ông Lương Duy Phước: Tôi cho rằng tác động tích cực trước hết nằm ở việc giảm phân mảnh dòng tiền và tạo một mặt bằng giao dịch thống nhất, thay vì kỳ vọng thanh khoản sẽ tăng mạnh ngay sau khi chuyển sàn. Khi hệ thống và tiêu chuẩn được đồng nhất, nhà đầu tư tổ chức sẽ thuận lợi hơn trong việc sàng lọc, xây dựng danh mục và theo dõi thị trường. Đây cũng là yếu tố hỗ trợ cho quá trình phát triển các bộ chỉ số và thu hút dòng vốn thụ động. Các chỉ số của HOSE hiện đã được xây dựng trên cơ sở vốn hóa điều chỉnh theo tỷ lệ cổ phiếu tự do chuyển nhượng (free-float), nên việc chuẩn hóa dữ liệu và tiêu chí phân loại sẽ ngày càng quan trọng.

Nâng chuẩn hạ tầng, củng cố sức hấp dẫn của thị trường chứng khoán. Ảnh: Đức Thanh

Tuy nhiên, quá trình chuyển đổi cần được thực hiện theo lộ trình rõ ràng, đặc biệt với những doanh nghiệp có thanh khoản thấp hoặc có vấn đề về tuân thủ. Nhà đầu tư cũng cần lưu ý rằng phân bảng là công cụ để nhận diện đặc điểm và mức độ tiếp cận của từng cổ phiếu, không phải một bảng xếp hạng khả năng sinh lời. Cuối cùng, chất lượng doanh nghiệp, triển vọng lợi nhuận và free-float vẫn là những yếu tố quyết định dòng tiền có khả năng thu hút dòng vốn dài hạn hay không. Việc chuyển sàn vì vậy nên được nhìn như một bước chuẩn hóa nền tảng, còn khả năng thu hút dòng vốn dài hạn sẽ phụ thuộc vào chất lượng hàng hóa và mức độ cải thiện của thị trường sau đó.

* PV: Ủy ban Chứng khoán Nhà nước đang nghiên cứu nới biên độ dao động giá và giao dịch xuyên trưa. Theo ông, những thay đổi này có thể cải thiện thanh khoản, cần đáp ứng những điều kiện gì về hạ tầng, quản trị rủi ro và sự chuẩn bị của nhà đầu tư trước khi triển khai?

Ông Lương Duy Phước: Tôi không cho rằng kéo dài thời gian giao dịch hay nới biên độ tự thân sẽ tạo ra thanh khoản. Thanh khoản chỉ cải thiện khi nhà đầu tư cảm thấy hệ thống đủ an toàn để giao dịch với quy mô lớn hơn và có thể xử lý tốt những thời điểm biến động mạnh.Vì vậy, hạ tầng phải đi trước một bước. Hệ thống giao dịch của các Sở, VSDC và công ty chứng khoán cần đủ năng lực xử lý khối lượng lệnh lớn hơn trong thời gian liên tục, đồng thời bảo đảm việc kết nối dữ liệu, thanh toán và quản lý tài sản diễn ra ổn định. Các kịch bản tải cao và biến động mạnh cũng cần được kiểm thử đầy đủ trước khi thay đổi được áp dụng trên diện rộng.

Nới biên độ cũng đồng nghĩa với việc mức lãi/lỗ trong một phiên có thể lớn hơn. Khi đó, vấn đề không nằm ở việc có nên siết hay nới một công cụ cụ thể, mà là hệ thống quản trị rủi ro phải theo kịp mức độ biến động mới. Giám sát giao dịch bất thường, quản trị margin và kiểm soát rủi ro tại công ty chứng khoán cần được nâng lên tương ứng. Việc phân loại cổ phiếu theo vốn hóa, free-float, thanh khoản và mức độ tuân thủ cũng có thể giúp áp dụng cơ chế phù hợp hơn thay vì một cách tiếp cận đồng nhất cho toàn thị trường.

Với nhà đầu tư, thay đổi lớn nhất sẽ là phải thích nghi với mức biến động cao hơn trong ngày. Đặc biệt với những tài khoản sử dụng đòn bẩy lớn, biên độ rộng có thể khiến rủi ro tăng rất nhanh. Do đó, nếu được triển khai theo lộ trình, có kiểm thử đầy đủ và cơ chế giám sát phù hợp, những thay đổi này sẽ giúp thị trường linh hoạt hơn. Nhưng mục tiêu cuối cùng vẫn phải là nâng chất lượng giao dịch, chứ không đơn thuần kéo dài thêm thời gian thị trường mở cửa.

* PV: Bộ Tài chính cũng vừa ban hành Thông tư 145/2026/TT-BTC, hoàn thiện khuôn khổ đăng ký, lưu ký, bù trừ và thanh toán giao dịch chứng khoán. Theo ông, những thay đổi này có ý nghĩa gì đối với việc giảm rủi ro thanh toán và tạo thuận lợi cho nhà đầu tư tổ chức? Các công ty chứng khoán cần chuẩn bị ra sao về năng lực tài chính, công nghệ và quản trị rủi ro để triển khai hiệu quả?

Ông Lương Duy Phước: Tôi cho rằng đây là một bước nâng cấp quan trọng đối với hạ tầng sau giao dịch của thị trường. Với cơ chế đối tác bù trừ trung tâm, rủi ro đối tác được quản lý tập trung thông qua cơ chế bù trừ, bù trừ đa phương giúp các bên thanh toán trên cơ sở nghĩa vụ ròng thay vì xử lý toàn bộ nghĩa vụ của từng giao dịch. Điều này giúp thị trường vận hành hiệu quả và tiệm cận hơn với thông lệ quốc tế.

Đối với nhà đầu tư tổ chức, đặc biệt là khối ngoại, cơ chế cho phép nhà đầu tư tổ chức nước ngoài mua cổ phiếu mà không phải có đủ 100% tiền trước khi đặt lệnh sẽ tháo gỡ một điểm nghẽn quan trọng trong tiếp cận thị trường. Đây là thay đổi về cơ chế vận hành nhưng có tác động trực tiếp đến khả năng phân bổ vốn của các nhà đầu tư quốc tế và khả năng thu hút dòng vốn sau nâng hạng.

Với các công ty chứng khoán, tôi cho rằng cần chuẩn bị trên ba phương diện: năng lực tài chính để đáp ứng các nghĩa vụ đóng góp và ký quỹ; công nghệ đủ khả năng cập nhật trạng thái tài sản và nghĩa vụ thanh toán kịp thời; và hệ thống quản trị rủi ro, đặc biệt trong kiểm soát rủi ro đối tác, quản lý tài sản bảo đảm và xử lý trường hợp khách hàng mất khả năng thanh toán.

Ngoài ra, tôi cho rằng đây cũng là một phép thử đối với năng lực của các công ty chứng khoán trong giai đoạn thị trường mở rộng. Khi cơ chế giao dịch thuận lợi hơn và dòng vốn có khả năng tăng lên, yêu cầu quản trị rủi ro cũng phải đi trước tốc độ tăng trưởng giao dịch. Mục tiêu là giúp thị trường vừa mở rộng quy mô giao dịch, vừa hấp thụ dòng vốn lớn hơn một cách an toàn và bền vững.

PV: Xin cảm ơn ông!