Nâng hạng thị trường chứng khoán và lộ trình của Việt Nam

Trong bối cảnh dòng vốn toàn cầu đang tìm kiếm những điểm đến ổn định và minh bạch, việc thăng hạng từ thị trường cận biên lên thị trường mới nổi được kỳ vọng sẽ tạo ra một cú hích cực lớn, thu hút hàng tỷ tỷ USD từ các định chế tài chính quốc tế. Tuy nhiên, hành trình này vẫn còn đó những nút thắt về hạ tầng pháp lý và rào cản kỹ thuật cần được tháo gỡ đồng bộ.

1. Nâng hạng thị trường chứng khoán là gì?

Về bản chất, nâng hạng thị trường chứng khoán là quá trình một thị trường tài chính quốc gia được các tổ chức xếp hạng uy tín toàn cầu nâng bậc xếp hạng sau khi đáp ứng đầy đủ các tiêu chuẩn khắt khe về quy mô, thanh khoản và hạ tầng pháp lý. Thứ hạng của thị trường chứng khoán (TTCK) phản ánh trực tiếp mức độ quan tâm của giới đầu tư quốc tế và trình độ phát triển của nền kinh tế đó.

Hiện nay, có ba tổ chức chính nắm quyền "cầm cân nảy mực" trong việc xếp hạng TTCK toàn cầu bao gồm: MSCI (Morgan Stanley Capital International), FTSE Russell (Financial Times Stock Exchange) và S&P Dow Jones.

Mỗi tổ chức đều sở hữu một bộ tiêu chí riêng nhưng nhìn chung đều tập trung vào các khía cạnh cốt lõi như ổn định trị chính, trình độ phát triển kinh tế, khả năng tiếp cận của nhà đầu tư nước ngoài và tính hiệu quả trong vận hành thị trường.

Việc xếp hạng không diễn ra liên tục mà đòi hỏi một thời gian dài theo dõi, đánh giá khắt khe. Những thị trường tiềm năng sẽ được đưa vào danh sách dự trữ để xem xét thăng hạng cho các kỳ tiếp theo. Ngược lại, những thị trường không duy trì được tiêu chuẩn có thể đối mặt với nguy cơ bị hạ hạng.

Việc phân loại thị trường giúp nhà đầu tư quốc tế đánh giá cơ hội và rủi ro trên quy mô toàn cầu.

2. Các cấp độ xếp hạng thị trường chứng khoán toàn cầu

Dựa trên mức độ phát triển và sự thuận lợi trong tiếp cận của nhà đầu tư, các tổ chức quốc tế chia TTCK các nước thành bốn loại hình cơ bản:

1. Thị trường phát triển (Developed Market - DM): Đây là nhóm cao cấp nhất với khả năng tiếp cận tuyệt vời cho nhà đầu tư nước ngoài và hạ tầng tài chính hoàn thiện nhất.

2. Thị trường mới nổi (Emerging Market - EM): Nhóm này bao gồm các thị trường đã có sự cải thiện đáng kể về hạ tầng pháp lý, vốn hóa và tính thanh khoản. Đây là nhóm mà Việt Nam đang nỗ lực để gia nhập.

3. Thị trường cận biên (Frontier Market - FM): Đây là phân khúc chỉ đáp ứng nhu cầu của nhà đầu tư ở mức độ thấp, và hiện tại TTCK Việt Nam vẫn đang nằm ở hạng này.

4. Thị trường đơn lập (Standalone Market - SM): Là những thị trường không thuộc các nhóm trên, thường do rào cản quá lớn hoặc thiếu sự kết nối quốc tế.

Riêng tổ chức FTSE Russell còn chia nhóm thị trường mới nổi thành hai cấp bậc nhỏ hơn là thị trường mới nổi cao cấp và thị trường hạng hai. Sự phân cấp này giúp các quỹ đầu tư định hướng chính xác dòng vốn dựa trên khẩu vị rủi ro và kỳ vọng tỷ suất lợi nhuận của mình.

3. Tại sao Việt Nam quyết tâm nâng hạng thị trường chứng khoán?

Kể từ tháng 4/2022, mục tiêu nâng cấp thị trường đã trở thành ưu tiên hàng đầu của các ban ngành và là mục tiêu chiến lược của nền kinh tế Việt Nam. Việc thăng hạng mang lại ba lợi ích cốt lõi sau:

Thứ nhất, thu hút dòng vốn quốc tế khổng lồ và ổn định. Khi tiến lên thị trường mới nổi, TTCK Việt Nam sẽ thu hút được dòng vốn từ các quỹ đầu tư chỉ số lớn như MSCI và FTSE Russell.

Dòng tiền này thường ổn định và mang tính dài hạn hơn so với dòng tiền đầu cơ "nóng" thường thấy ở các thị trường cận biên. Kinh nghiệm từ UAE và Qatar cho thấy, trong năm chờ nâng hạng (2013-2014), chỉ số của các thị trường này đã tăng vọt từ 46% đến 47%, thu hút thêm hàng tỷ USD từ nhà đầu tư quốc tế.

Thứ hai, chuẩn hóa và minh bạch hóa thị trường. Để đáp ứng tiêu chuẩn quốc tế, Việt Nam buộc phải cải thiện khung thể chế, minh bạch thông tin doanh nghiệp và quy trình giao dịch chi tiết. Quá trình này giúp TTCK vận hành hiệu quả hơn, thâm nhập sâu hơn vào thị trường tài chính quốc tế và tạo niềm tin vững chắc cho cổ đông.

Thứ ba, hiệu ứng lan tỏa đến toàn bộ nền kinh tế. Sự tham gia của các tổ chức ngoại giúp doanh nghiệp trong nước tiếp cận với quy trình quản lý hiện đại, nâng cao năng lực hoạt động và dễ dàng huy động vốn hơn. Thậm chí, những cổ phiếu không nằm trong danh sách xếp hạng cũng được hưởng lợi từ sự đi lên chung của toàn thị trường.

Dòng vốn ngoại ổn định và sự minh bạch là đòn bẩy cho doanh nghiệp Việt bứt phá.

4. Thực trạng và những khó khăn của Việt Nam trên lộ trình thăng hạng

Bà Vũ Thị Chân Phương, Chủ tịch Ủy ban Chứng khoán Nhà nước (UBCKNN), khẳng định nâng hạng là đề án đã được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt với mục tiêu cán đích trước. Tuy nhiên, các tiêu chí đánh giá của MSCI và FTSE Russell vẫn còn những khoảng cách nhất định so với thực tế tại Việt Nam.

Đối với FTSE Russell, Việt Nam đã đạt 7/9 tiêu chí. Hai nút thắt còn lại bao gồm "Chu kỳ thanh toán - DvP" (hiện bị xếp hạng Hạn chế) và tỷ lệ giao dịch thất bại. Nguyên nhân chính là do quy định nhà đầu tư phải ký đủ 100% tiền mặt trước khi đặt lệnh, khiến rủi ro giao dịch thất bại gần như bằng không nhưng lại làm giảm tính linh hoạt và hiệu quả sử dụng vốn của nhà đầu tư ngoại.

Đối với MSCI, thách thức còn lớn hơn khi Việt Nam mới hoàn thành 8/17 tiêu chí. Các rào cản chính bao gồm:

• Giới hạn sở hữu nước ngoài: Nhiều lĩnh vực vẫn bị hạn chế room ngoại do quy định pháp luật hoặc do cổ đông không đồng ý nới room.

• Thị trường ngoại hối: Dòng vốn ngoại hối tại Việt Nam bị kiểm soát chặt chẽ, thiếu tính tự động hóa trong việc chuyển đổi tiền tệ.

• Thủ tục đăng ký: Việc mở tài khoản chứng khoán cho khối ngoại vẫn còn phức tạp và đòi hỏi sự chấp thuận của Tổng công ty Lưu ký và Bù trừ Chứng khoán Việt Nam (VSDC).

5. Việt Nam chuẩn bị nâng hạng như thế nào? Các giải pháp quyết liệt

Để tháo gỡ những vướng mắc trên, Bộ Tài chính và UBCKNN đang phối hợp chặt chẽ với các bộ ngành liên quan như Ngân hàng Nhà nước (NHNN) và Bộ Kế hoạch và Đầu tư để triển khai các giải pháp đồng bộ.

Phát triển mô hình đối tác thanh toán bù trừ trung tâm (CCP). Đây là giải pháp then chốt để giải quyết vấn đề ký quỹ trước giao dịch (quy định tại Thông tư 120/2020/TT-BTC). UBCKNN và VSDC đang xây dựng mô hình CCP cho thị trường cơ sở, cho phép giảm mức ký quỹ tối đa xuống còn 10% hoặc không nhất thiết phải ký quỹ trước, tùy thuộc vào sự phối hợp sửa đổi quy định từ NHNN.

Đưa hệ thống KRX vào vận hành. Hệ thống công nghệ mới từ Hàn Quốc được kỳ vọng sẽ tạo động lực lớn giúp hiện đại hóa hạ tầng giao dịch, hỗ trợ các sản phẩm mới và đáp ứng các tiêu chuẩn kỹ thuật quốc tế.

Triển khai các sản phẩm bổ trợ. UBCKNN khuyến nghị áp dụng chứng chỉ lưu ký không có quyền biểu quyết (NVDR) để giúp nhà đầu tư ngoại tiếp cận các cổ phiếu đã hết room sở hữu mà không làm ảnh hưởng đến quyền quản lý của các cổ đông trong nước. Đồng thời, các cơ quan quản lý sẽ đẩy nhanh quá trình cổ phần hóa doanh nghiệp nhà nước và công bố thông tin giao dịch ngoài biên độ cho khối ngoại.

Bên cạnh đó, lãnh đạo UBCKNN khẳng định sẽ tiếp tục quản lý thị trường minh bạch, lành mạnh và nâng cao chất lượng hàng hóa niêm yết để khôi phục niềm tin cho nhà đầu tư. Sự phối hợp liên ngành là điều kiện tiên quyết để Việt Nam có thể đáp ứng được các tỷ lệ khắt khe mà các tổ chức quốc tế đưa ra.

Sự phối hợp giữa bộ ngành là chìa khóa để hiện thực hóa mục tiêu nâng hạng thị trường.

Kết luận

Nâng hạng thị trường chứng khoán là một hành trình đầy thách thức nhưng cũng mang lại những vận hội vô cùng to lớn cho nền kinh tế Việt Nam. Việc thăng hạng lên thị trường mới nổi không chỉ đơn thuần là thu hút dòng vốn ngoại mà còn là quá trình tự làm mới, nâng cấp hệ thống quản trị và minh bạch hóa thị trường theo chuẩn mực toàn cầu.

Với sự chỉ đạo sát sao của Chính phủ và sự quyết tâm của các bộ ngành trong việc tháo gỡ các nút thắt về ký quỹ và room ngoại, TTCK Việt Nam đang đứng trước ngưỡng cửa bứt phá mạnh mẽ. Đây chính là nền tảng vững chắc để phát triển thị trường về lâu dài, mang lại lợi ích không chỉ cho các nhà đầu tư tổ chức mà còn cho toàn bộ cộng đồng giao dịch trong nước.

Nam Hải